Tədqiqat göstərib ki, həyat olmasa belə, Yer milyardlarla il ərzində yaşayış üçün əlverişli temperaturu və su ehtiyatlarını qoruya bilər
Biz buradayıq. Bura necə gəldiyimizi tam anlamasaq da, mövcud olduğumuz dəqiqdir. Bəs əgər Yer kürəsində heç vaxt həyat yaranmasaydı, planetimiz necə görünərdi? Alimlər yeni tədqiqatda məhz bu suala cavab tapmaq üçün həyatın mövcud olmadığı alternativ Yer modelini hazırlayıblar.
Aztibb.az "The Planetary Science Journal" nəşrində dərc olunan tədqiqat diqqət çəkib. İşin nəticələri Qeya hipotezinin əsasını təşkil edən ideyaların yenidən qiymətləndirilməsinə imkan verir.
Qeya hipotezinə görə, Yer kürəsindəki canlılar planetin fiziki mühiti ilə qarşılıqlı əlaqədə olaraq yaşayış üçün əlverişli şəraitin qorunmasına kömək edir. Bu qarşılıqlı təsir planet miqyasında özünütənzimləmə mexanizminə bənzəyir. Hipotez planetin iqlim və digər ekoloji sistemlərinin müəyyən tarazlıq vəziyyətini qorumasında həyatın rolunu önə çəkir.
Vaşinqton Universitetinin astrobioloqu Samanta Gilbert-Yanizekin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu Yer kürəsinin milyardlarla il ərzində həyat olmadan necə inkişaf edə biləcəyini araşdırmaq üçün kompüter modelləşdirməsi aparıb.
Tədqiqatçılar məqalələrində qeyd ediblər ki, Yer kürəsinin təkamülü ilə bağlı açıq qalan əsas suallardan biri planetin həyatın ətraf mühitə təsiri olmadan milyardlarla il yaşayış üçün əlverişli qala bilib-bilməyəcəyidir. Bioloji proseslərin Yer səthindəki mühitə ciddi təsir göstərdiyi məlumdur. Buna görə də alimlər belə bir sual irəli sürüblər: qayalı planetin uzunmüddətli yaşayış üçün əlverişli qalması üçün həyat mütləq lazımdırmı?
Tədqiqat çərçivəsində alimlər həyatın olmadığı, lakin planetin digər bütün fiziki xüsusiyyətlərinin saxlanıldığı mürəkkəb kompüter modeli hazırlayıblar. Modeldə Yerin nüvəsi, mantiyası, yer qabığı, atmosferi, okeanları və Günəşdən aldığı enerji nəzərə alınıb. Daha sonra kimyəvi maddələrin planetin müxtəlif təbəqələri arasında necə dövr edəcəyi hesablanıb.
Ümumilikdə, istilik axını, okeanların kimyəvi tərkibi və səth temperaturu da daxil olmaqla, 19 əsas planetar göstərici modelləşdirilib. Virtual Yer kürəsinin təkamülü təxminən 5 milyard il ərzində izlənilib. Bu zaman kəsiyi planetin yaranma dövründən başlayaraq, təxminən 500 milyon il sonrakı gələcəyə qədər olan mərhələni əhatə edib.
Bu modelləşdirmə yalnız həyatın mövcud olmadığı Yer kürəsinin mümkün taleyini anlamaq baxımından deyil, uzaq planetlərin atmosferində aşkar edilən kimyəvi və fiziki əlamətlərin izahı üçün də əhəmiyyətlidir.
Samanta Gilbert-Yanizekin sözlərinə görə, model həyat olmayan, lakin yaşayış üçün əlverişli şəraitə malik planetlərin canlı aləmin mövcud olduğu planetlərə necə bənzəyə biləcəyini anlamağa kömək edə bilər. Ekzoplanetlərin atmosfer müşahidələri zamanı bu vasitə aşkarlanan xüsusiyyətlərin səthdə həyatın mövcudluğuna işarə edib-etmədiyini qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilər.
Nəticələr göstərib ki, modelləşdirilmiş həyat olmayan Yer kürəsində milyardlarla il ərzində baş verən proseslərə həyatın yoxluğu ciddi təsir göstərməyib. Əsas fərqlərdən biri atmosferdə oksigenin olmamasıdır. Bunun səbəbi isə oksigenin yaranmasını təmin edən fotosintez prosesinin mövcud olmamasıdır.
Oksigenin atmosferdə olması mürəkkəb həyat formalarının əksəriyyəti üçün mühüm şərt sayılsa da, astronomiyada planetin yaşayış üçün əlverişliliyi mütləq oksigenin mövcudluğu ilə müəyyən edilmir. Bu anlayış, ilk növbədə, planetin səthində maye suyun mövcudluğunu qoruyub saxlamaq qabiliyyəti ilə əlaqələndirilir.
Bu baxımdan həyatın olmadığı model Yer kürəsi digər xüsusiyyətlərlə yanaşı, su ehtiyatlarının səviyyəsinə görə də hazırkı planetimizə bənzəyib.
Tədqiqatçılar bildiriblər ki, Yerə bənzər planet bioloji özünütənzimləmə mexanizmləri olmadan da 4,5 milyard illik təkamül ərzində və daha uzun müddət yaşayış üçün əlverişli səth temperaturunu qoruya bilər.
Alimlər bunu silikat-karbonat dövranı ilə izah edirlər. Silikat süxurların aşınması, vulkanik qazların ayrılması və okeanların kimyəvi tərkibi arasındakı qarşılıqlı əlaqə atmosferdəki karbon qazının (CO₂) miqdarını və səth temperaturunu tənzimləyən sabit mənfi əks-əlaqə mexanizmi yaradır. Bu proses Günəşin parlaqlığının 4,5 milyard il ərzində təxminən 30 faiz artmasına baxmayaraq, planetdə yaşayış üçün əlverişli şəraitin qorunmasına imkan verə bilər.
Tədqiqatın nəticələri Qeya hipotezini təkzib etmir. Müəlliflər həyatın Yer kürəsində iqlim sabitliyini artıran proseslərə töhfə verməsi ehtimalını da istisna etmirlər.
Alimlər eyni zamanda hazırladıqları modelin müəyyən məhdudiyyətlərə malik olduğunu bildiriblər. Bu məhdudiyyətlərə plitə tektonikası, atmosferin kimyəvi tərkibi və Yer kürəsinin iqlimini tənzimləyən proseslərlə bağlı bəzi sadələşdirilmiş fərziyyələr daxildir.
Bununla belə, modelləşdirmənin nəticələri mühüm elmi qənaətə gəlməyə əsas verir: qayalı planetin yaşayış üçün əlverişli olması üçün həyatın mövcudluğu mütləq şərt deyil.
