“Mission Lucidity” təşəbbüsü çərçivəsində alimlər və mühəndislər neyrodegenerativ xəstəliklərin daha dərindən öyrənilməsi, gələcəkdə onların müalicəsi və qarşısının alınması məqsədilə bir araya gəliblər. Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrdən biri “Beyin-çip üzərində” (Brain-on-Chip) texnologiyası vasitəsilə Parkinson xəstəliyinin mexanizmlərinin araşdırılmasına həsr olunub.
Aztibb.az "Biomedya" nəşrinə istinadən yazır ki, Parkinson və Alzheimer xəstəliyi kimi neyrodegenerativ xəstəliklər beynin müəyyən nahiyələrində neyronların tədricən məhv olması ilə xarakterizə olunur. Bu proses hərəkət, nitq və yaddaş funksiyalarına ciddi təsir göstərərək insanın gündəlik fəaliyyətini məhdudlaşdıra bilər. Əhalinin yaşlanması fonunda belə xəstəliklərin yayılmasının gələcək illərdə daha da artacağı gözlənilir.
Bu xəstəliklərin müalicəsində əsas çətinliklərdən biri onların yaranma və inkişaf mexanizmlərinin hələ tam öyrənilməməsidir. Neyron itkisi baş verdikdən sonra onun bərpası da olduqca mürəkkəbdir. Yeni çip texnologiyaları və genetik yanaşmalar isə xəstəliyin mexanizmlərini daha dəqiq araşdırmaq və yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına imkan yarada bilər.
Bu məqsədlə çoxelektrodlu massivlərdən (MEA) istifadə olunur. Bu mikrosistemlər üzərində yetişdirilən neyron şəbəkələrinin elektrik aktivliyini qeydə almağa və onları stimullaşdırmağa imkan verir. Imec-in yüksək sıxlıqlı MEA texnologiyasında cəmi 1 mm² sahədə minlərlə elektrod yerləşdirilir. Bu isə neyronlar arasındakı əlaqələrin daha yüksək dəqiqliklə öyrənilməsinə şərait yaradır.
MEA texnologiyasının kök hüceyrələrdən istifadə etməklə hüceyrələrin yenidən proqramlaşdırılması imkanları ilə birləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, müəyyən beyin dövrələrinin laboratoriya şəraitində modelləşdirilməsi, xəstəlik zamanı onların necə dəyişdiyinin və müxtəlif dərmanların bu neyron şəbəkələrinə təsirinin araşdırılması mümkün olur. Tədqiqatçılar bu texnologiyanın gələcəkdə neyrodegenerativ xəstəliklərin mexanizmlərinin daha dərindən başa düşülməsinə və yeni müalicə strategiyalarının hazırlanmasına mühüm töhfə verəcəyini hesab edirlər.
Parkinson xəstəliyi hərəkət və nitq funksiyalarını tədricən pozan neyrodegenerativ beyin xəstəliyidir. Xəstəliyin əsas xüsusiyyətlərindən biri beynin substantia nigra, yəni qara maddə nahiyəsində dopamin istehsal edən neyronların itirilməsidir.
Bu neyronların məhv olması hərəkətlərin idarə olunmasında iştirak edən striatum kimi beyin strukturları ilə əlaqənin pozulmasına gətirib çıxarır. Nəticədə Parkinson xəstəliyinə xas olan hərəkətlərin ləngiməsi, yeriş və tarazlıq pozğunluqları meydana çıxır. Xəstəlik depressiya, yaddaş problemləri və yuxu pozuntuları kimi qeyri-motor əlamətlərlə də müşayiət oluna bilər.
Hazırda Parkinson xəstəliyini tam sağaldan müalicə üsulu yoxdur. Mövcud müalicələr əsasən xəstəliyin simptomlarını nəzarətdə saxlamağa yönəlib. Xəstələrin əksəriyyətində zaman keçdikcə motor simptomların idarə olunması üçün dərmanların dozasının artırılmasına ehtiyac yaranır. Dərman müalicəsinin kifayət etmədiyi hallarda isə dərin beyin stimulyasiyası kimi daha invaziv müalicə üsullarından istifadə edilə bilər.
Parkinson xəstəliyinin müalicəsi fərdi xarakter daşıyır və xəstənin simptomlarına, müalicəyə reaksiyasına və yaranan yan təsirlərə uyğun olaraq zamanla dəyişdirilir.
