Depressiya böyüklərdə neyrogenezin, yəni yeni neyronların yaranması prosesinin zəifləməsi və hipokampın yaddaş şəbəkələrində genişmiqyaslı molekulyar dəyişikliklərlə əlaqələndirilib. Beyindəki təxminən 100 milyard neyronun böyük hissəsi doğuşdan əvvəl formalaşsa da, yetkin insanın hipokampında az miqdarda yeni neyron yaranmağa davam edir.
Aztibb.az "Nature Medicine" jurnalında dərc olunan məqaləyə istinadən yazır ki, Kolumbiya Universitetinin Vagelos Həkimlər və Cərrahlar Kollecində aparılan araşdırmanın nəticələri göstərir ki, böyüklərdə məhdud şəkildə davam edən neyrogenez depressiyadan qorunmada mühüm rol oynaya bilər.
Tədqiqatçılar ilk dəfə böyük depressiv pozuntusu olan yetkin insanların beynində neyrogenezin ləngidiyini müəyyən ediblər. Onlar həmçinin bu prosesə nəzarətdə iştirak edən molekulyar proqramları aşkar ediblər ki, bu da gələcəkdə yeni müalicə üsullarının hazırlanması üçün potensial imkanlar yaradır.
Tədqiqatın rəhbəri professor Maura Dyuponun sözlərinə görə, depressiya uzun müddət əsasən neyrotransmitterlərin, xüsusilə serotoninin çatışmazlığı ilə əlaqələndirilib. Lakin müasir yanaşmaya əsasən, depressiya neyronların stressə və dəyişən ətraf mühitə uyğunlaşmaq qabiliyyətinə təsir edən bir sıra problemlərin nəticəsi ola bilər.
“Yeni neyronlar yaratmaq qabiliyyəti olmadıqda, depressiyadan əziyyət çəkən insanların ətraf mühitə effektiv uyğunlaşmaq üçün kifayət qədər davamlılığı olmaya bilər”, — deyə M.Dyupon bildirib.
Hipokampın depressiyadakı rolu
Tədqiqatçılar diqqəti epizodik yaddaşda və ətraf mühitə emosional reaksiyalarda əsas rol oynayan hipokampa yönəldiblər. Hipokamp həmçinin yetkin insan beynində yeni neyronların yaranmasının davam etdiyi azsaylı bölgələrdən biridir.
Depressiya yalnız hipokampa təsir göstərməsə də, bu nahiyənin yaddaş və emosiyalardakı rolu insanın keçmiş hadisələrin emosional yükünü nəzərə alaraq cari təcrübələri necə şərh etməsinə təsir göstərə bilər.
“Hipokamp oxşar, lakin fərqli xatirələri bir-birindən ayırmaq və keçmiş xatirələrin emosional çalarlarını cari hadisələrdən fərqləndirmək qabiliyyətimiz üçün vacibdir”, — M.Dyupon deyir.
Bu qabiliyyət nümunələrin fərqləndirilməsi (pattern separation) adlanır. Bu proses pozulduqda oxşar xatirələri və onlarla əlaqəli emosiyaları bir-birindən ayırmaq çətinləşir və onlar bir-birinə qarışmağa başlayır.
Məsələn, dostunuzla nahar etdiyinizi düşünün. Dostunuz yorğundur və çox danışmır. Nümunələrin fərqləndirilməsi normal olduqda, siz bunu konkret və ayrıca bir hadisə kimi xatırlayırsınız. Lakin bu mexanizm pozulduqda həmin hadisə keçmişdə yaşadığınız rədd edilmə hissləri ilə qarışa bilər. Nəticədə “Məndən inciyiblər” kimi düşünə bilərsiniz.
Professor qeyd edir ki, depressiyadan əziyyət çəkən pasiyentlərdə bu cür vəziyyətlər tez-tez müşahidə olunur: onlar öz xatirələrindən əsasən mənfi məlumatları seçib çıxara bilirlər.
Yeni neyronlar yaddaşların ayrılmasına kömək edə bilər
Siçanlar üzərində aparılan əvvəlki tədqiqatlar böyüklərdə neyrogenezin nümunələrin fərqləndirilməsi üçün vacib olduğunu göstərib. Beyin şişi olan insanlarla aparılan son araşdırmanın nəticələri də bu əlaqənin insanlarda mövcud ola biləcəyinə işarə edir. Bu pasiyentlərdə hipokampa yönəldilmiş şüa terapiyası yeni neyronların yaranmasını zəiflətmişdi.
“Mexanizmin, xüsusilə insanlarda, tam olaraq necə işlədiyini hələ bilmirik. Lakin yeni yaranan neyronların nümunələrin fərqləndirilməsini yaxşılaşdırdığı görünür. Çünki onlar yeni təcrübələrə xüsusilə həssasdır və yeni yaddaş şəbəkələrinə daha asan inteqrasiya oluna bilirlər. Bu isə yeni xatirələrin köhnə xatirələrdən ayrı saxlanmasına imkan verə bilər”, — M.Dyupon bildirib.
Onun fikrincə, neyrogenezin bərpa edilməsi bəzi insanlarda depressiyanın müalicəsinin mümkün yollarından birinə çevrilə bilər. Bu yanaşma hipokampdakı sinir şəbəkələrinin yenidən qurulmasına kömək edə bilər.
Depressiyada yalnız neyrogenez dəyişmir
Tədqiqat göstərib ki, dəyişikliklər yalnız yeni neyronların yaranması ilə məhdudlaşmır. Neyrogenez epizodik xatirələri və onların emosional dəyərini saxlayan daha geniş hipokampal şəbəkənin bir hissəsidir. Tədqiqatçılar həmin sistemin bütövlükdə molekulyar səviyyədə pozulduğunu müəyyən ediblər.
Təsirlənən genlər arasında yeni sinir əlaqələrinin yaranması və neyronlararası kommunikasiyada, hüceyrələrin enerji ilə təmin olunmasında, həmçinin maddələrin hüceyrə daxilində daşınmasında iştirak edən genlər də var.
Hipokampda yeni emosional xatirələrin formalaşmasında əsas rol oynayan üç sinapslı şəbəkə də depressiyadan əziyyət çəkən insanlarda iltihab və hüceyrə stressinin əlamətlərini göstərib.
Bu dəyişiklikləri daha ətraflı araşdırmaq üçün tədqiqatçılar depressiyadan əziyyət çəkən insanların və nəzarət qrupuna daxil edilən şəxslərin ölümündən qısa müddət sonra əldə edilmiş beyin toxumalarındakı təxminən yarım milyon hüceyrəni tədqiq ediblər.
