Alimlər hesab edirlər ki, stress, tənhalıq və narahatlıq kimi psixososial problemlərin artmasının əsas səbəblərindən biri müasir həyat şəraiti ilə Homo sapiens-in milyon illər ərzində formalaşmış bioloji xüsusiyyətləri arasındakı uyğunsuzluqdur.
Aztibb.az "Life" portalına istinadən yazır ki, bu hipotez Sinqapur alimlərinin dərc etdikləri elmi məqalədə irəli sürülüb.
Tədqiqat müəlliflərinin izahına görə, təkamül uyğunsuzluğu (evolutionary mismatch) insanın müəyyən mühitə uyğun inkişaf etmiş instinktlərinin tamamilə fərqli şəraitdə fəaliyyət göstərməsi nəticəsində yaranır. Qədim insanlar kiçik və sıx bağlı icmalarda yaşayır, təhlükə, etibar, sosial status və aidiyyət hissini gündəlik üzbəüz ünsiyyət vasitəsilə qiymətləndirirdilər. Müasir dövrdə isə həmin instinktlər sıx şəhər mühiti, sosial şəbəkələr, sosial bərabərsizlik və çoxsaylı qlobal böhranlar fonunda işləməyə məcbur olur. Nəticədə insanın psixoloji reaksiyaları əvvəlki dövrlərdə faydalı olsa da, bu gün bir çox hallarda narahatlıq və daxili gərginlik yaradır.
Sosial şəbəkələr müqayisə hissini gücləndirir
Alimlər xüsusilə sosial şəbəkələrin bu uyğunsuzluğu daha da dərinləşdirdiyini vurğulayırlar. Keçmişdə insanın öz yerini qrup daxilində müəyyənləşdirməsi əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad üçün vacib idi. Bu gün isə eyni mexanizm sosial mediada insanların seçilmiş uğurlarını, həyat tərzini və sosial statusunu əks etdirən sonsuz paylaşımlar fonunda işə düşür və daimi müqayisə hissi yaradır.
Davamlı rəqabət stressi artırır
Araşdırmada diqqət çəkilən əsas məqamlardan biri də rəqabət hissidir. Müasir cəmiyyət insanlarda daim qiymətləndirildikləri, başqaları ilə müqayisə olunduqları və geridə qaldıqları təəssüratını gücləndirə bilər. Müəlliflərin fikrincə, məhz bu davamlı rəqabət hissi təkamül uyğunsuzluğunun stress və psixoloji narahatlığa səbəb olan əsas mexanizmlərindən biridir.
Araşdırmanın aparıcı müəllifi, təkamül psixoloqu Xose Yonq bildirir ki, rəqabət yeni anlayış deyil. Lakin müasir həyat onu fasiləsiz və qaçılmaz hiss etdirir. Bu yanaşma insanların niyə tanımadıqları şəxslərlə belə özlərini müqayisə etdiklərini və geridə qalmaq qorxusunu kəskin yaşadıqlarını izah etməyə kömək edir.
Şəhər mühiti də psixi sağlamlığa təsir göstərə bilər
Tədqiqat yeni eksperimental nəticələrə deyil, mövcud elmi araşdırmaların və nəzəri modellərin təhlilinə əsaslanır. Müəlliflər hesab edirlər ki, stress, tənhalıq və təşviş yalnız fərdi xüsusiyyətlər və ya şəxsi problemlərlə izah edilməməlidir. Bu hallar yaşadığımız mühitin insanın təkamül yolu ilə formalaşmış bioloji və psixoloji ehtiyaclarına uyğun gəlməməsinin də nəticəsi ola bilər.
Həmmüəllif Sara Çan qeyd edir ki, buna görə də diqqət yalnız fərdin psixoloji dayanıqlığının artırılmasına deyil, həm də şəhərlərin və icmaların insanların sosial ehtiyaclarını necə qarşıladığına yönəldilməlidir.
Gələcək tədqiqatlarda alimlər yaşıllıq sahələrinin, şəhər sıxlığının, sosial əlaqələrin gücünün və rəqəmsal platformaların insanların rifahına və rəqabət hissinə necə təsir göstərdiyini araşdırmağı planlaşdırırlar.
Nə etmək olar?
Müəlliflər vurğulayırlar ki, bu yanaşma insanları keçmiş həyat tərzinə qayıtmağa çağırmır və müasir həyatın ümidsiz olduğunu iddia etmir. Əksinə, məqsəd insanın bioloji xüsusiyyətlərinə daha uyğun həyat mühiti formalaşdırmağın vacibliyini göstərməkdir.
Alimlərin tövsiyələrinə görə, hər kəs gündəlik həyatında bəzi sadə addımlarla psixoloji yükü azalda bilər. Bunlara sosial şəbəkələrdən istifadənin məhdudlaşdırılması, şüurlu istehlak vərdişlərinin formalaşdırılması və təbiətdə daha çox vaxt keçirmək daxildir. Bu dəyişikliklər stressin azalmasına və psixi rifahın yaxşılaşmasına müsbət təsir göstərə bilər.
