Mülayim aşağı temperatur əzələ toxumasında xüsusi metabolitin yaranmasını stimullaşdıraraq hüceyrələrin sağlamlığını və uzunömürlülüyü dəstəkləyə bilər

Sağlamlığa təsir baxımından bütün temperatur göstəriciləri eyni deyil. Mövcud elmi məlumatlar aşağı temperaturun uzunömürlülüyə müsbət təsir göstərə, maddələr mübadiləsini sürətləndirə və hüceyrə səviyyəsində faydalı dəyişikliklər yarada biləcəyini göstərir. Həddindən artıq isti isə insan orqanizmi üçün faydalı hesab edilmir. Bəs soyuğun orqanizmə müsbət təsirinin arxasında hansı mexanizm dayanır?

Aztibb.az "Nature" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmaya istinadən xəbər verir ki, alimlər bu təsiri təmin edən molekulyar mexanizmi müəyyənləşdiriblər. Bu prosesin əsas iştirakçılarından biri dihidrobiopterin (BH2) adlanan metabolik maddədir.

Almaniyanın Köln Universitetinin molekulyar bioloqu David Vilçes bildirib ki, mülayim aşağı temperatur əzələ toxumasında BH2 adlı xüsusi metabolitin əhəmiyyətli dərəcədə yaranmasına səbəb olur. Bu maddə sintez olunur, toplanır və sonradan əzələ toxumasından xaric edilir. Daha sonra bədənin digər hissələrinə daşınaraq zülal homeostazının qorunmasına və yaşlanma prosesində toxumaların sağlamlığının dəstəklənməsinə kömək edir.

Alimlər bir əsrdən artıqdır ki, aşağı temperaturun qurdlar, milçəklər, balıqlar və gəmiricilər də daxil olmaqla müxtəlif heyvanların ömrünü uzatdığını bilirlər. Lakin soyuğun bu təsiri hansı mexanizmlə yaratdığı uzun müddət tam aydın olmayıb.

Əvvəlcə tədqiqatçılar bunun passiv termodinamik təsirlərlə bağlı ola biləcəyini düşünürdülər. Son illərdə aparılan araşdırmalar isə soyuğun təsiri ilə ömrün uzanmasının orqanizmdə aktiv şəkildə tənzimlənən proses olduğunu, canlıların yaşamasına kömək edən xüsusi bioloji mexanizmləri işə saldığını göstərir.

Bir neçə il əvvəl David Vilçes və həmkarları aşağı temperaturun Caenorhabditis elegans adlı nematod qurdunda zərərli zülal yığıntılarının aradan qaldırılmasına kömək etdiyini müəyyənləşdiriblər. Bu proses zülal qalıqlarını parçalayan proteasom adlanan hüceyrə strukturlarının aktivləşməsi ilə baş verir.

Yeni araşdırmada alimlər bu reaksiyaların əsasını təşkil edən sistemik siqnalları öyrənib və prosesdə maddələr mübadiləsi nəticəsində yaranan kiçik molekulların  metabolitlərin iştirak edə biləcəyi ehtimalını irəli sürüblər.

Tədqiqatçılar Caenorhabditis elegans qurdları üzərində apardıqları təcrübələrdə müəyyən ediblər ki, mülayim aşağı temperatura (15°C) məruz qalma CAT-4 fermentinin istehsalını artırır. Bu ferment əsasən qurdların əzələ toxumasında yaranır və BH2 metabolitinin istehsalını stimullaşdırır.

BH2 yarandıqdan sonra digər toxumalara daşınır və burada tetrahidrobiopterin (BH4) adlanan bioloji aktiv molekula çevrilir. BH4 isə PAH-1 fermentinə tirozin amin turşusunun istehsalına imkan verir.

Alimlər müəyyən ediblər ki, bu mexanizmin pozulması soyuğa məruz qalan qurdların ömrünün uzanması ilə bağlı üstünlükləri azaldır. Bu nəticə göstərir ki, aşağı temperaturun uzunömürlülüyə təsiri yalnız maddələr mübadiləsinin yavaşlamasının passiv nəticəsi deyil. Prosesin əsasını əzələ hüceyrələrindən başlayan və aktiv şəkildə tənzimlənən bioloji mexanizm təşkil edir.

Ayrı-ayrı təcrübələrdə tədqiqatçılar müəyyən edilmiş siqnal mexanizminin sağlam zülal homeostazının, yəni proteostazın qorunmasına da kömək etdiyini aşkarlayıblar. Belə ki, bu mexanizm qurdların Hantinqton xəstəliyi modelində zərərli zülalların birləşərək yığılmasının qarşısını alıb.

David Vilçesin sözlərinə görə, nəticələr əzələlər kimi bir toxumaya məqsədyönlü təsirin bütün orqanizmin qorunmasını təmin edə biləcəyini göstərir. Onun fikrincə, bu kəşf gələcəkdə yeni terapevtik yanaşmaların hazırlanması üçün imkanlar yaradır.

Araşdırmanın ən maraqlı nəticələrindən biri isə bu mexanizmin işə düşməsi üçün mütləq aşağı temperaturun tələb olunmamasıdır.

Alimlər qurdların əzələ toxumasında CAT-4 səviyyəsini genetik üsulla artıraraq normal və ya daha yüksək temperatur şəraitində belə onların ömrünü uzada biliblər. Bu nəticə soyuğun bəzi faydalı təsirlərini bədən temperaturunu aşağı salmadan da təkrarlamağın mümkün ola biləcəyini göstərir.

Bununla belə, tədqiqatın hələlik qurdlar üzərində aparıldığını və əldə edilən nəticələrin insanlarda eyni təsirin mövcudluğunu sübut etmədiyini nəzərə almaq vacibdir. Bu mexanizmin insan orqanizmində necə işlədiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.