İş masası arxasında uzun müddət hərəkətsiz oturmaq tromboz riskini artırır. Lakin risk amilləri olmayan sağlam insanların profilaktika məqsədilə kompression corab geyinməsinə ehtiyac yoxdur — müntəzəm hərəkət etmək kifayətdir.
Aztibb.az “İzvestiya” nəşrinə istinadən yazır ki, oturaq iş zamanı damarları necə qorumaq barədə ürək-damar cərrahı, fleboloq, endovaskulyar cərrah və ultrasəs diaqnostikası üzrə həkimi Maksim Kazanski, eləcə də ailə həkimi və terapevt Anastasiya Samoylova məlumat veriblər.
Oturaq iş tromboz riskini niyə artırır?
Qan ayaqlardan ürəyə cazibə qüvvəsinin əksinə doğru hərəkət edir. Bu prosesdə əsas köməkçi baldır əzələləridir. İnsan hər addım atdıqda həmin əzələlər dərin venaları sıxaraq qanı yuxarıya doğru hərəkət etdirir, venalardakı qapaqlar isə qanın geriyə axmasının qarşısını alır. Bu sistem əzələ-venoz nasos adlanır. Lakin uzun müddət oturduqda həmin mexanizm demək olar ki, fəaliyyətini dayandırır.
“İnsan saatlarla oturduqda bu nasos demək olar ki, işləmir. Baldır venalarında qan axını zəifləyir və qan durğunluğu yaranır. Dizlərin bükülü vəziyyətdə qalması və stulun kənarının ayaqlara təzyiq göstərməsi də venaları əlavə olaraq sıxır”, — deyə Kazanski izah edib.
Samoylova isə qeyd edib ki, oturaq iş qaçılmaz təhlükə demək deyil, lakin şüurlu şəkildə hərəkət etməyi tələb edir. Ayaq venalarının özünəməxsus nasosu yoxdur və onların funksiyasını baldır əzələləri yerinə yetirir. Ofis şəraitində isə bu əzələlər demək olar ki, işləmirlər.
Qan axınının yavaşlaması damar divarının zədələnməsi və qanın laxtalanma qabiliyyətinin artması ilə birlikdə trombozun yaranmasına səbəb olan üç əsas amildən biridir. Buna görə də sağlam insanda təkcə hərəkətsizlik nadir hallarda trombun yaranmasına səbəb olur. Təhlükə hərəkətsizlik digər risk amilləri ilə üst-üstə düşdükdə artır.
Tromb bir dəqiqə ərzində yaranmır: hərəkətsiz keçirilən saatlar artdıqca risk də yüksəlir, tromb tədricən böyüyür, simptomlar isə uzun müddət oturduqdan bir neçə gün sonra meydana çıxa bilər.
Neçə saat oturmaq təhlükəlidir və kimlərə kompression corab lazımdır?
Tromboz riskinin qəfil artdığı universal bir vaxt həddi yoxdur. Hərəkətsizliyin hər saatı ilə risk tədricən yüksəlir. Uzunmüddətli təyyarə uçuşu və ya avtomobil səfəri buna yaxşı nümunədir: dörd saatdan artıq hərəkətsiz oturduqda risk artır. Bu zaman tromboz ehtimalı təxminən iki dəfə yüksəlir, baxmayaraq ki, sağlam insan üçün mütləq risk yenə də aşağı olaraq qalır.
Ofis şəraitində əsas məsələ fasiləsiz oturma müddətidir. İşdə və evdə kompüter arxasında gündə 10 saat və ya daha çox vaxt keçirmək, üstəlik iki-üç saat ərzində ayağa qalxmamaq narahatedici haldır. Daha faydalı vərdiş isə ən azı saatda bir dəfə ayağa qalxmaq və bir neçə dəqiqə gəzməkdir.
“Risk amilləri olmayan sağlam insanın ofisdə trombozun profilaktikası üçün kompression corab geyinməsinə ehtiyac yoxdur. Gün ərzində hərəkət etməsi kifayətdir”, — deyə Kazanski bildirib.
Kompression corabların istifadəsi artıq tromboz riski yüksək olan insanlar üçün məqsədəuyğun ola bilər. Bu qrupa əvvəllər tromboz keçirmiş, yaxın zamanda əməliyyat olunmuş və ya travma almış, onkoloji xəstəliyi olan, yaxud hamilə qadınlar daxildir.
Doğuşdan sonrakı dövrdə, hormonal kontraseptivlərdən və ya hormon əvəzedici terapiyadan istifadə zamanı, ciddi piylənmə və anadangəlmə tromb yaranmasına meyillilik olduqda da risk artır. Varikoz genişlənməsi və axşama doğru ayaqlarda şişkinlik olan insanlara isə kompression corablar daha çox venaların öz xəstəliklərinin müalicəsi məqsədilə təyin edilir.
Kompression corabların istifadəsinə əks-göstərişlər də var. Ayaq arteriyalarının daralması zamanı kompressiya təhlükəli ola bilər, çünki onsuz da zəif olan qan dövranını daha da pisləşdirə bilər. Həmçinin, məsələn, şəkərli diabet fonunda ayaqlarda hissiyyatın azaldığı neyropatiya zamanı ehtiyatlı olmaq lazımdır. Belə insanlar dərinin sürtünməsini və ya həddindən artıq sıxılmasını hiss etməyə bilərlər.
Dəri zədələrinin və açıq yaraların üzərinə kompression corab geyinmək olmaz. İlk cütü fleboloqla məsləhətləşərək seçmək daha məqsədəuyğundur.
Hansı kompression corabı seçmək lazımdır?
Oturaq iş zamanı profilaktika üçün, adətən, dizə qədər olan kompression corablar kifayət edir. Qan durğunluğu ən çox baldır nahiyəsində yarandığı üçün uzun müddət oturan insanlara bu variant tövsiyə olunur. Bud nahiyəsindən yuxarıda genişlənmiş venalar olduqda və ya həkim müayinə nəticəsində belə qərara gəldikdə isə kompression corab və ya kolqotka istifadə edilir.
Gündəlik istifadə üçün profilaktik kompression trikotaj və ya birinci kompressiya sinfinə aid məhsullar uyğun ola bilər. Bu məlumat qablaşdırmanın üzərində göstərilir. İkinci kompressiya sinfi və daha yüksək siniflər müalicəvi kompression trikotaja aiddir və bunlar fleboloq tərəfindən tibbi göstərişlər əsasında təyin edilməlidir.
Ölçü topuq və baldırın çevrəsinə əsasən seçilir. Düzgün ölçünün müəyyənləşdirilməsi vacibdir: həddindən artıq sıx corablar və ya sürüşərək yığılan rezin hissə dizin altında ayağı sıxa bilər və faydadan çox zərər verər.
“Mənim tövsiyəm kompression trikotajdan istifadə etməkdir. Lakin söhbət adi alt paltarı mağazalarında satılan məhsullardan deyil, fleboloq tərəfindən ölçülərinizə və uyğun kompressiya sinfinə əsasən seçilmiş müalicəvi trikotajdan gedir. Çünki yanlış təzyiq kömək etmir, əksinə, zərər verir”, — deyə Samoylova vurğulayıb.
O, həmçinin nazik, hündür dabanlı ayaqqabılardan və barmaqları sıxan dar ayaqqabılardan imtina etməyi tövsiyə edir. Barmaqların sərbəst hərəkət edə bilməsi üçün ön hissəsi geniş, 3–4 sm hündürlüyündə sabit dabanı olan ayaqqabılara üstünlük verilməlidir. Əks halda, ayağın əzələ nasosunun fəaliyyəti məhdudlaşır.
İş yerinin düzgün təşkili də vacibdir: ayaqaltıdan istifadə etmək, rezin hissələri ilə ayaqları sıxmayan rahat geyimlər seçmək və ayaqları bir-birinin üzərinə aşıraraq oturmaq vərdişindən imtina etmək lazımdır.
Nə həqiqətən kömək edir və hansı hallarda təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?
Praktikada ən azı saatda bir dəfə ayağa qalxmaq, bir neçə dəqiqə gəzmək və masa arxasında oturarkən baldır əzələlərini hərəkət etdirmək kifayətdir. Bunun üçün ayaq pəncəsini özünüzə doğru və əks istiqamətdə dartmaq, dabanlardan barmaqlara doğru ağırlığı ötürmək və ayaqları dairəvi hərəkət etdirmək olar. Samoylova əlavə olaraq “nasos” və “velosiped” hərəkətlərini, eləcə də bud əzələlərini beş saniyə ərzində gərginləşdirməyi tövsiyə edir.
“Hər saat ayağa qalxın, zəngli saat qurun. Su götürmək üçün və ya sadəcə dəhlizdə gəzmək üçün sərf etdiyiniz bu iki-üç dəqiqə istənilən cihazdan daha vacibdir”, — deyə Samoylova bildirib.
Tromboza meyilliliyi olan insanlar baldır əzələlərini güclü şəkildə masaj etməməlidirlər. Bu, trombun qopmasına səbəb ola bilər. Təhlükəsiz hesab edilən üsullar yalnız yüngül sığallama və aşağıdan yuxarıya doğru zərif sürtmə hərəkətləridir.
Həkim məsləhəti olmadan baldır nahiyəsində masaj tapançasından istifadə etmək tövsiyə edilmir. Kompression çəkmələr vasitəsilə həyata keçirilən pnevmatik masaj faydalı ola bilər, lakin masaj örtükləri dərin venalardakı qan durğunluğunu aradan qaldırmır. Varikozu olan, əvvəllər tromboz keçirmiş və ya hormonal preparatlar qəbul edən insanlar kompressiya vasitələrindən istifadə etməzdən və məşqlərə başlamazdan əvvəl fleboloqa müraciət etməlidirlər.
Aşağıdakı əlamətlərə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır:
- Bir ayağın baldırında və ya bütövlükdə ayaqda şişkinlik;
- Baldırda və ya budda gərilmə hissi yaradan ağrı;
- Dərinin istiləşməsi, qızarması və ya tündləşməsi.
Bu simptomlar yarandıqda həmin gün venaların ultrasəs müayinəsindən keçmək lazımdır.
Qəfil təngnəfəslik, nəfəs alarkən sinə ağrısı və ya qanlı öskürək meydana gələrsə, təcili tibbi yardım çağırılmalıdır. Bu əlamətlər ağciyər arteriyasının tromboemboliyasına işarə edə bilər. Belə vəziyyətdə avtomobili özünüz idarə etmək olmaz.
Hər iki ayaqda ağırlıq hissi və axşam saatlarında topuqların şişməsi, bu əlamətlərin gecə istirahətindən sonra azalması isə planlı şəkildə fleboloqa müraciət etmək üçün əsasdır.
