“5-4-3-2-1” texnikası posttravmatik stress pozuntusu zamanı yaranan kabuslarla mübarizədə kömək edə bilər

Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP) zamanı gecə kabusları insanın travmatik hadisələri hətta illər sonra yenidən yaşamasına səbəb ola bilər. Adi narahatedici yuxulardan fərqli olaraq, bu kabuslar çox vaxt eyni ssenari üzrə təkrarlanır, güclü fiziki reaksiyalara səbəb olur və insanın normal istirahətinə maneə yaradır.  

Aztibb.az "Mednovelty" nəşrinə istinadən yazır ki, bu barədə psixoloq, hipnoterapevt Vitali Balaşov müsahibəsində bildirib.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, PTSP insan psixikasının adi həyat təcrübəsinin hüdudlarını aşan, həyat üçün təhlükə və ya ağır zorakılıqla müşayiət olunan son dərəcə güclü hadisəyə gecikmiş reaksiyasıdır. Bir qayda olaraq, bu pozuntunun yaranması üç amilin üst-üstə düşməsi ilə əlaqələndirilir: hadisənin gözlənilməz, dramatik və insanın təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşadığı bir təcrübə olması.

Simptomlar hadisədən aylar, hətta illər sonra üzə çıxa bilər. Travmadan sonrakı ilk dövrdə müşahidə olunan əlamətlər isə kəskin stress pozuntusu (KSP) ilə əlaqəli ola bilər. Məhz buna görə də PTSP gecikmiş təzahürlü pozuntu kimi xarakterizə edilir.

“Vacib məqam budur: travma insanın sadəcə ‘unudub gedə bilmədiyi’ bir hadisə deyil. Bu, beynin içində ilişib qaldığı, sanki həyat üçün təhlükənin hələ də davam etdiyi bir vəziyyətdir”, – deyə mütəxəssis əlavə edib.

PTSP zamanı yaranan kabus adi narahatedici yuxudan nə ilə fərqlənir? Adi narahatedici yuxu işdə, məktəbdə, universitetdə və ya ailədə yaşanan gərginlik kimi gündəlik stress amillərinə psixikanın reaksiyasıdır. Belə yuxuların ssenarisi dəyişir, insan oyandıqdan sonra isə tezliklə reallığa qayıdır və sakitləşir.

PTSP zamanı kabuslar isə fərqli xarakter daşıyır. Bu, həyat üçün təhlükənin yenidən yaşanmasıdır. Beyin eyni hadisə ssenarisini yüksək dəqiqliklə təkrarlayır. Bəzən belə yuxular “fleşbek yuxuları” da adlandırılır. Yuxudan oyandıqdan sonra nəbz sürətlənir, qan təzyiqi və kortizol səviyyəsi yüksəlir. Orqanizm real təhlükə ilə üzləşmiş kimi reaksiya verir, sanki bədən artıq təhlükənin mövcud olmadığını anlamır.

Adi kabus zamanı psixika hadisələrin gedişatını dəyişə, ssenarini başqa istiqamətə yönəldə bilər. PTSP zamanı isə yuxu, əksər hallarda, gərginliyin ən yüksək nöqtəsində yarımçıq kəsilir və ya hər dəfə eyni sonluqla — itki və ya ölümlə nəticələnir. İnsan oyandıqdan sonra rahatlıq hiss etmir, sakitləşə bilmir və yenidən yuxuya getməkdən qorxur. Beləliklə, xroniki yuxusuzluq formalaşır. Bu vəziyyət psixikanı tükəndirir və nəticədə ciddi sağlamlıq problemlərinin yaranmasına zəmin yarada bilər.

“Müharibə zamanı psixika sağqalma rejiminə keçir: qalan hər şey əhəmiyyətini itirir, təhlükəsizliyə cavabdeh olan beyin sahəsi maksimum güclə işləyir. İnsan dinc həyata qayıtdıqdan sonra belə, bu rejim sönmür. Beyin hətta insanın öz evində belə təhlükə axtarmağa davam edir”, – deyə Life.ru-nun həmsöhbəti bildirib.

Gecə yuxu zamanı şüurlu nəzarət zəifləyir və travmatik xatirələr təkrarlanan yuxular şəklində üzə çıxır. Bu, psixikanın yarımçıq qalmış təcrübəni tamamlamaq cəhdidir. Lakin bədən döyüşə hazır vəziyyətdə qaldığı üçün bu proses sona çatmır.

Problemin mövcudluğunu qəbul etmək vacibdir. İnsan nə qədər çox müqavimət göstərsə, “bu barədə düşünməməyə” və özünü yatmağa məcbur etməyə çalışsa, həmin yuxular bir o qədər güclü şəkildə geri qayıda bilər. Yuxu mübarizə aparılmalı düşmən deyil, psixikanın sağalmağa ehtiyac duyduğunu göstərən bir siqnaldır.

Sadə üsullar, o cümlədən “5-4-3-2-1” texnikası narahatlığın yaratdığı fizioloji reaksiyaları azaltmağa kömək edə bilər. Bu texnikanı tətbiq edərkən insan ətrafında gördüyü beş əşyanı, eşitdiyi dörd səsi, bədənində hiss etdiyi üç duyğunu, iki qoxunu və bir dadı müəyyənləşdirir. Üzü soyuq su ilə yumaq və ayaqlar vasitəsilə yerə təmas hissinə diqqət yetirmək də insanın özünü daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edə bilər. Təkrarlanan yuxuları yazmaq isə onların psixoloji cəhətdən işlənməsinə və insan üzərindəki təsirinin azalmasına şərait yarada bilər.

Kəskin gərginlik dövründə insanın tək qalmaması da vacibdir. Bəzən yaxın birinin sadəcə yanında olması insana dayaq verir və narahatlıq səviyyəsini azaldır. Unutmaq olmaz ki, alkoqol və digər psixoaktiv maddələr problemin həlli deyil. Onlar müvəqqəti rahatlıq yaratsa da, zaman keçdikcə vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.

Yuxusuzluq bir aydan çox davam edərsə, intihar düşüncələri yaranarsa və ya insan özünə zərər verə biləcək davranışlar nümayiş etdirərsə, mütləq mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. İnsan öz daxilinə qapandıqca indiki zamanla əlaqəsini itirə bilər. Ölüm təhlükəsi ilə üzləşmiş və PTSP ilə yaşayan insan zəif deyil. Onun yaşadıqları keçmişdəki qeyri-adi və ağır şəraitə verilən təbii psixoloji reaksiyadır.

“Ona yazığınızın gəlməsinə, ‘sadəcə düşünmə’ və ya ‘hər şeyi unut’ kimi məsləhətlərə ehtiyac yoxdur. Ona sakit və etibarlı bir insanın yanında olması lazımdır. Kimsə yanında əyləşib suallar vermədən sadəcə belə deyə bilər: ‘Sən evdəsən. Mən yanındayam’”, – deyə psixoloq fikrini yekunlaşdırıb.