Doğum tarixi insanın neçə il yaşadığını göstərir. Lakin bu məlumat ürəyin, beynin və ya böyrəklərin həmin illəri nə dərəcədə yaxşı keçirdiyini müəyyən etməyə imkan vermir. Bunun səbəbi eyni orqanizmdə müxtəlif orqanların bioloji yaşlanma dərəcəsinin fərqli ola bilməsidir.

Aztibb.az "Nature Medicine" jurnalına istinadən yazır ki, yeni araşdırmaya görə, yaşlanma hər bir orqanın mikroskopik strukturunda fərqli izlər buraxır. Alimlər bu izlərdən istifadə edərək yalnız bir qan nümunəsi əsasında hansı orqanların gözləniləndən daha yaşlı göründüyünü müəyyənləşdirə bilən üsul hazırlayıblar.

Lakin bu, hələ xəstəxanada sifariş edilə bilən adi qan analizi deyil. Həmçinin test orqanın vəziyyətini uzun illər ərzində izləyərək onun yaşlanma sürətini birbaşa ölçməyə imkan vermir. Bunun əvəzinə insanın xronoloji yaşına əsasən orqanın bioloji baxımdan gözləniləndən daha yaşlı, yaxud daha gənc görünüb-görünmədiyini qiymətləndirir.

Andre Rendeironun rəhbərlik etdiyi, Ernesto Abila, İva Bulyan və İmin Çjinin də həmmüəllif olduğu tədqiqat qrupunun araşdırmasına 983 vəfat etmiş donordan götürülmüş toxumaların 25 712 mikroskopik görüntüsü daxil edilib. Nümunələr 29 orqanın 40 müxtəlif toxuma tipini əhatə edib.

Tədqiqatçılar müxtəlif yaş qruplarından olan insanların toxuma nümunələri əsasında süni intellekt modelini öyrədiblər. Zaman keçdikcə sistem yaşlanma ilə əlaqəli incə struktur dəyişikliklərini tanımağı öyrənib və hər bir orqan üçün bir növ “toxuma saatı” yaradıb.

Məsələn, “saat” 60 yaşlı insanın ağciyər toxumasının daha yaşlı şəxsin toxumasına bənzədiyini müəyyən edərdisə, həmin ağciyər gözləniləndən daha yaşlı hesab olunurdu. Orta hesabla modellərin verdiyi nəticələr donorların faktiki yaşından təxminən beş il fərqlənib.

Ən maraqlı məqam isə bu qiymətləndirmələrin yalnız doğum tarixini əks etdirməməsi olub.

Gözləniləndən daha yaşlı görünən toxumalarda, bir qayda olaraq, yaşlanma ilə əlaqəli daha çox struktur dəyişiklikləri və xəstəliklər müşahidə edilib. Bunlara toxuma atrofiyası, çapıq toxumasının yaranması, kiçik qan damarlarının itirilməsi, skelet əzələlərində piy toplanması və sinirlərin nazilməsi daxildir.

Bununla belə, orqanizm yaşlanma baxımından vahid modelə tabe olmayıb. Bəzi insanlarda yaşlanma əlamətləri bir çox orqanda müşahidə edilib. Digərlərində isə, məsələn, ürək, ağciyər və ya mədə bədənin qalan hissəsinə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə daha yaşlı görünüb.

Lakin orqanın bioloji yaşını birbaşa qiymətləndirmək üçün adətən toxuma nümunəsinin invaziv üsulla götürülməsi tələb olunur.

Bu problemi aradan qaldırmaq üçün tədqiqatçılar toxuma görüntüləri əsasında müəyyən edilən yaş göstəricilərini eyni donorların qan nümunələrindəki gen aktivliyi göstəriciləri ilə müqayisə ediblər. Sadə dillə desək, onlar qanda orqanın gözləniləndən daha yaşlı görünməsi ilə əlaqəli gen aktivliyi dəyişikliklərini axtarıblar.

“Qan analizi orqanı birbaşa görüntüləməyə imkan vermir; o, öyrədilmiş uyğunluq əsasında orqanın yaşı ilə bağlı fərqi qiymətləndirir”, – deyə CeMM və Vyana Universitetinin Lüdviq Boltsman Şəbəkə Təbabəti İnstitutunun əməkdaşı Andre Rendeiro bildirib.

Daha sonra tədqiqatçılar yalnız qan məlumatlarından istifadə etməklə müxtəlif orqanların yaşını qiymətləndirən ikinci model hazırlayıblar. Ən dəqiq nəticələr orqanizmin ümumi yaşlanması, həzm sistemi və dalaq üçün əldə edilib.

Bu qiymətləndirmələrin real xəstəliklərlə nə dərəcədə uyğun olduğunu yoxlamaq üçün tədqiqatçılar metodu sağlam insanların və səkkiz müxtəlif xəstəlikdən əziyyət çəkən şəxslərin qan nümunələri üzərində sınaqdan keçiriblər. Modellər, bir qayda olaraq, hər bir xəstəliklə əlaqəli orqanlara daha böyük “yaş fərqi” verib.

İnsult keçirmiş insanlarda model beyin zədələnməsi ilə əlaqəli ən böyük yaş fərqini göstərib.

Kron xəstəliyi olan insanlarda isə qida borusu, mədə, nazik və yoğun bağırsaqlarda daha böyük yaş fərqi müşahidə olunub.

Alzheimer xəstəliyi olan qrupda əhəmiyyətli dərəcədə artmış yaş fərqi yalnız beyində müəyyən edilib.

Bu uyğunluqlar qanın orqanizmin dərinliklərində baş verən proseslər barədə müəyyən məlumat daşıya biləcəyini göstərir. Lakin orqanın daha yaşlı görünməsi xəstəliyin sürətlənmiş yaşlanmadan qaynaqlandığı anlamına gəlmir. Xəstəlik orqanın yaşlanmasına səbəb ola bilər və ya hər iki proses eyni vaxtda inkişaf edə bilər.

Əvvəllər də qan analizlərinə əsaslanan üsullardan istifadə etməklə orqanların yaşı qanda dövr edən zülalların ölçülməsi vasitəsilə qiymətləndirilib.

Bu araşdırmalardan birində bioloji baxımdan daha yaşlı görünən beynin ölüm riskinin artması ilə əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdi.

Bununla yanaşı, bioloji yaşı müəyyənləşdirmək üçün mövcud kommersiya testləri bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqli nəticələr verə bilər.

Yeni araşdırmanın da mühüm məhdudiyyətləri var.

Toxuma nümunələrinin böyük hissəsi ölümündən sonra insanlardan götürülüb və tədqiqatçılar eyni şəxsləri yaşlanma prosesinin müxtəlif mərhələlərində uzun müddət izləməyiblər. Qan analizinə əsaslanan metod isə əsasən artıq hər hansı xəstəlik diaqnozu qoyulmuş insanlar üzərində qiymətləndirilib.

Testin xəstəliyi simptomlar ortaya çıxmazdan əvvəl müəyyən edə bilib-bilməyəcəyi isə hələ məlum deyil.

Bu metodun gələcəkdə klinik praktikada tətbiqi üçün perspektiv tədqiqatların aparılması, müxtəlif əhali qruplarında sabit və etibarlı nəticələrin əldə edilməsi, həmçinin tənzimləyici qurumların təsdiqi tələb olunacaq. Rendeironun sözlərinə görə, klinik tətbiq mərhələsinə çatmaq “reallıqda bir neçə il, bəlkə də təxminən on il” çəkə bilər.

Hazırkı araşdırma göstərir ki, bioloji yaşı yalnız bir rəqəmlə ifadə etmək mənzərənin mühüm hissəsini nəzərdən qaçıra bilər. Ürək, beyin və böyrəklər eyni orqanizmdə yerləşsə də, zamanın təsirini eyni şəkildə yaşamaya bilərlər.