Dezadaptasiyaya yəni, uyğunlaşmamağa səbəb olan nədir? Onu necə tanımaq və onunla nə etmək lazımdır? Gəlin bunu mütəxəssislərlə birlikdə anlayaq.

Aztibb.az "Arqumentı i Faktı" nəşrinin məlumatına əsasən xəbər verir ki, mütəxəssislərin bildirdiyinə görə, dezadaptasiya insanın sabit sosial münasibətləri qoruya bilməməsi, problemlərin öhdəsindən gələ bilməməsi və dəyişən mühitə uyğunlaşmamasıdır.

Uyğunlaşmayan bir insan çox vaxt emosional olaraq qeyri-sabitdir və ümumi qəbul edilmiş norma və qaydalardan yayınan davranışlar göstərə bilər.

Dezadaptasiyanın tipik nümunəsi “birinci sinif şagirdi sindromudur”. Uşaq bağçada günün necə qurulduğuna alışır: çoxlu oyun və ünsiyyət, gün ərzində yatmaq rejmi, hər şeydə müəllimlərin köməyi.

Elə olur ki, birinci sinif şagirdi qiymətlər və ev tapşırıqları ilə yeni reallığa hazır olmur və stress yaşayır. Bu, nizam-intizam, akademik performans, müəllimlər, valideynlər və sinif yoldaşları ilə münasibətlərdə problemlərə səbəb ola bilir.

Psixologiyada sosial uyğunlaşma

Sosial dezadaptasiya və ya uyğunlaşma pozğunluğu insanın cəmiyyətlə, ətrafındakı insanlarla normal münasibətlərinin pozulması və nəticədə insanlarla ünsiyyətdə çətinliklərdir. Uyğunlaşma pozğunluğu ilə insanın digər insanlarla şəxsi və işgüzar münasibətləri pisləşir və o, işini kifayət qədər yüksək səviyyədə yerinə yetirə bilmir.

Psixoloq Valentina Loskutova qeyd edir ki, uyğunlaşma təkcə həyat keyfiyyəti üçün deyil, bəzən sağ qalmaq üçün də əsas bacarıqdır. Uyğunlaşma, mübarizə bacarıqları (ətraf mühitə uyğunlaşdığımız bacarıqlar) nədənsə inkişaf etmədikdə baş verir. Bu zaman insan ehtiyaclarının bir hissəsini təmin edə bilmir. Bu bacarıqsızlıq nə qədər qlobal olsa və həyatın daha çox sahəsini əhatə edərsə, insanın müstəqil fəaliyyət göstərmə qabiliyyəti, hətta əlillik səviyyəsinə qədər pisləşir.

Mütəxəssis aşağıdakı əsas amilləri müəyyən edir:

Genetika və fərdi inkişaf xüsusiyyətləri
Anadangəlmə fiziki anomaliyaları olan insanlar müstəqil yaşamağa başlamaq üçün daha uzun müddət və daha çox dərəcədə başqalarının köməyinə ehtiyac duya bilərlər.

İnsanın formalaşdığı mühit
Fiziki və emosional cəhətdən təhlükəsiz mühit uşaqda stressə davamlı psixikanın formalaşmasına şərait yaradır.

Psixikanın və koqnitiv sferanın fərdi xüsusiyyətləri
Psixi pozğunluqlara və ya şəxsiyyətin anormal inkişafına irsi meyllilik inkişafın bütün mərhələlərində şəxsiyyətin uyğunlaşmasının xüsusiyyətlərinə öz izini qoyacaqdır.

Dezadaptasiyaya təsiredici ola bilər:

Sosial əlaqələrin bütövlüyünün və tanışlığının məhv edilməsi: sevilən birinin ölümü, valideynlərin boşanması, ailədən ayrılma;

Sosial mühitin dəyişməsi: məsələn, başqa ölkəyə köçmək, fəaliyyət sahəsini dəyişmək, sosial status və mövqenin azalması;

Həyatda dönüş nöqtələri: məzuniyyət, bir uşağın doğulması, işdən çıxarılması; ciddi semantik böhran: yuxuda məyusluq, həyatın mənasını itirmək.

Sosial dezadaptasiya özünü necə göstərir?

Adaptasiya pozğunluğu bir sıra klinik təzahürlərə səbəb olur:

Depressiv simptomlar: depressiya, letarji, qərar qəbul etməkdə çətinlik);

Narahatlıq vəziyyəti: ayıqlıq, gərginlik, qorxu;

Emosional qeyri-sabitlik: əhval dəyişikliyi, uyğun olmayan reaksiyalar, qıcıqlanma;

Astenik pozğunluqlar: aşağı performans, pozulmuş diqqət, konsentrasiya, yaddaş;

Davranış pozğunluqları: münaqişə, təcrid.

Uşaqlarda dezadaptasiya

Dezadaptasiya uşaqlarda fərqli davranışlarla özünü biruzə verir. Bəziləri düşmən olacaq və impulsiv davranacaq, bəziləri müəyyən vəziyyətlərə qeyri-adekvat reaksiya verəcək və geri çəkiləcək. Bəziləri dərslərdə uğursuz olacaq və heç bir şeyin alınmamasından əziyyət çəkəcək, digərləri isə prinsipcə məktəbə etiraz edəcəklər.

Uyğunlaşma pozğunluğu olan uşaqlar tez yorulur. Onlarda pis vərdişlər yaranır (dırnaq, qələm dişləmək). Daimi təlaş və beyində motor narahatlığı.

Yetkinlərdə dezadaptasiya

Uyğunlaşmayan yetkin insan sosial əlaqələrdən kənarda qalır və həyat motivasiyasını itirir. Bu, çəkingən davranış, qəzəb və intihar düşüncələri ilə xarakterizə olunur. Alkoqol və maddə istifadəsi ilə bağlı problemlər ortaya çıxır.