Həkimlər beyin görüntülərini təhlil edərkən uzun müddət beyin quruluşunun normal inkişafını və yaşlanma göstəricilərini müqayisə etmək üçün sabit bir baza xəttinə malik olmayıb. Yəni “normal beyin”in necə görünməsi ilə bağlı universal bir istinad nöqtəsi yox idi.
Aztibb.az "Planet today" nəşrinə istinadən yazır ki, tədqiqatçılar bu problemi həll etmək üçün 7 il ərzində genişmiqyaslı bir layihə həyata keçiriblər. Onlar dünyanın müxtəlif ölkələrindən beyin skanlarını toplayaraq neyron şəbəkələrin həyat boyu necə dəyişdiyini göstərən xəritə hazırlayıblar. Bu modelin erkən mərhələdə beyin zədələnmələrini standart müayinələrdən daha əvvəl aşkar edə bildiyi müəyyən edilib.
Araşdırma ABŞ-ın Cənubi Kaliforniya Universitetinin Mark və Meri Stivens Neyrovizualizasiya İnstitutunda aparılıb və 54 mindən çox insanın (4–91 yaş aralığı) beyin skan məlumatlarını əhatə edib. Nəticələr “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.
Alimlər xüsusilə beynin “ağ maddə” adlanan sinir əlaqələrini analiz ediblər. Bu strukturlar beynin müxtəlif hissələrinin bir-biri ilə əlaqəsini təmin edir və diffuziya MRT vasitəsilə su molekullarının hərəkəti izlənərək qiymətləndirilir. Sağlam beyin toxumasında su axını nizamlı olur, zədələnmə olduqda isə bu nizam pozulur.
Araşdırma göstərib ki, beyin vahid şəkildə nə inkişaf edir, nə də qocalır. Müxtəlif bölgələr fərqli sürətlə inkişaf edir və fərqli vaxtlarda pik nöqtəyə çatır. Bəzi neyron şəbəkələr 20-lərin sonlarında, digərləri isə 30–50 yaş aralığında maksimum səviyyəyə çatır, daha sonra isə zəifləməyə başlayır.
Tədqiqat “son daxil olan, ilk çıxan” nəzəriyyəsini də qismən təsdiqləyib: gec inkişaf edən beyin sahələri daha tez sıradan çıxmağa meyllidir, erkən formalaşan sahələr isə daha davamlı olur.
Hazırlanan xəritə demensiya, yüngül yaddaş pozuntuları və bəzi genetik risk hallarında da sınaqdan keçirilib və beynin normaldan kənar dəyişikliklərini erkən mərhələdə aşkar edə bilib.
Alimlərin fikrincə, bu model gələcəkdə həkimlərə fərdi beyin xəritəsini minlərlə sağlam insanın məlumatları ilə müqayisə etməyə və xəstəlikləri daha erkən mərhələdə müəyyən etməyə imkan verə bilər.
