Alimlər insan beyninin laboratoriyada yetişdirilən orqanoidlərini beş ildən artıq müddət ərzində canlı və inkişaf edən vəziyyətdə saxlamağa nail olublar. Bəzi orqanoidlər hətta yeddi yaşa qədər yetişib.

Aztibb.az "Nature" jurnalında dərc olunan araşdırmaya diqqət çəkib. Tədiqat göstərib ki, kiçik hüceyrə strukturları zamanın keçməsini inkişaf edən insan beyninə bənzər şəkildə izləyə bilir.

Harvard Universiteti və Broad İnstitutundan Paola Arlotta rəhbərliyində aparılan tədqiqat beynin daha gec inkişaf mərhələlərini laboratoriya şəraitində öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır.

Orqanoidlər insan beyninin inkişafını təqlid edir

Beyin orqanoidləri insanın pluripotent kök hüceyrələrindən laboratoriyada yetişdirilən üçölçülü modellərdir. Təxminən bibər dənəsi ölçüsündə olan bu strukturların tərkibində bir milyondan çox hüceyrə ola bilir və hüceyrələr öz-özünə beyin qabığını xatırladan strukturlar formalaşdırır.

Əvvəllər beyin orqanoidlərinin əksəriyyəti cəmi bir neçə ay yaşaya bilir və əsasən beynin doğuşdan əvvəlki erkən inkişaf mərhələlərini əks etdirirdi. Tədqiqatçılar neyronların aktivliyini dəstəkləyən xüsusi qida mühitindən istifadə etməklə onların həyat müddətini əhəmiyyətli dərəcədə uzadıblar.

Orqanoidlər illər ərzində yalnız canlı qalmayıb, həm də inkişaf etməyə davam edib. 110 orqanoiddən götürülmüş 424 mindən çox hüceyrənin RNT analizi onların insan beyninin inkişafına paralel şəkildə hüceyrə səviyyəsində yetkinləşdiyini göstərib. Erkən mərhələdəki orqanoidlər hamiləliyin ilk trimestrinə, daha sonrakılar ikinci trimestrə, sonrakı mərhələlər isə doğuşdan sonrakı beyin inkişafına uyğun gen ifadəsi nümunələri nümayiş etdirib.

Bir il laboratoriyada saxlanıldıqdan sonra orqanoidlər bəzi xüsusiyyətlərinə görə yenidoğulmuş körpənin beyninə, beş ildən sonra isə kiçik uşağın beyin qabığına bənzər xüsusiyyətlər göstərib.

Orqanoidlərin “bioloji yaşı” da dəyişir

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri orqanoidlərin epigenetik dəyişiklikləridir. DNT metilasiyasına əsaslanan “epigenetik saatlar” onların bioloji yaşının laboratoriyada keçirdikləri müddətlə demək olar ki, dəqiq şəkildə uyğunlaşdığını göstərib.

Bütün genom üzrə metilasiya analizləri də zaman keçdikcə ardıcıl dəyişikliklərin baş verdiyini ortaya qoyub. Bu dəyişikliklər canlı insan beynində müşahidə olunan inkişaf və yaşlanma proseslərinin bəzi xüsusiyyətlərini əks etdirir.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, uzunmüddətli beyin orqanoidləri gələcəkdə beynin uşaqlıq və daha sonrakı inkişaf mərhələlərinin, eləcə də müxtəlif nevroloji xəstəliklərin laboratoriyada daha ətraflı araşdırılmasına imkan verə bilər.