Rus alimləri dünyada ilk dəfə bakteriyaların immunitetini tamamilə sıradan çıxaran mexanizm kəşf ediblər. Bu, müəyyən parazitar elementlərin - plazmidlərin DNT-si hüceyrəyə daxil olduqda baş verir. Kəşf təsadüfən edilib.
Aztibb.az “İzvestiya” nəşrinə istinadən xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, bu, infeksiyalara qarşı mübarizə və gen redaktəsinin yeni üsullarının işlənib hazırlanmasına kömək edəcək, həmçinin insanların antiviral və antimikrob müdafiəsində oxşar “qoruyucuların” tapılmasında faydalı olacaq.
Mexanizm necə aşkar edildi?
İmmunitetin sönməsi müəyyən plazmidlər - hüceyrələrdə ayrıca dairəvi DNT molekulları kimi mövcud olan mobil genetik elementlər mikroorqanizmə daxil olduqda baş verir. Məhz bu DNT mikroblarda daxili immuniteti bastırma proqramını aktivləşdirə bilər. Kəşf alimlər tərəfindən təsadüfən edilib.
“Kəşf bizim üçün tamamilə gözlənilməz oldu. Biz EcoKI bakteriyasının immun sistemini inhibə etməli (yavaşlatmaq - İzvestiya) nəzərdə tutulan zülalı tədqiq etdik, lakin məlumatlar bir-birinə yaxınlaşmadı. Məlum olub ki, plazmid bakteriyaların nükleazını (DNT-ni məhv edən zülal - "İzvestiya") öz DNT-sinə cəlb edib. Bu, normal olaraq hüceyrəni öz xromosomuna təsadüfi nukleaz hücumundan qorumaq üçün lazım olan proqramı işə saldı, lakin məlum oldu ki, plazmid DNT bu zülalı o qədər aktiv şəkildə cəlb edir ki, o, bakterial toxunulmazlığı tamamilə sıradan çıxarır”, - tədqiqatın rəhbəri Artem İsaev bildirib.
Mütəxəssislər, bakteriyaların daxil olduğu hüceyrə orqanizmlərinin mobil genetik elementlərlə qarşılıqlı əlaqəsini öyrəniblər. Bunlar, məsələn, mikrob hüceyrələrini yoluxduran və öz reproduksiyaları üçün resurslarından istifadə edən viruslar - bakteriofaqlardır. Mobil elementlərin başqa bir növü plazmidlərdir. Onlar bir qədər viruslara bənzəyirlər, lakin onlardan fərqli olaraq hüceyrədən kənarda mövcud ola bilmirlər və bakteriyaların ölümünə səbəb olmurlar və hətta bəzən onlar üçün faydalı ola bilirlər. Plazmidlər asanlıqla hüceyrədən hüceyrəyə yayılır və bəzən onların genomlarına daxil edilir.
Viruslardan və digər mobil elementlərdən qorunmaq üçün mikroorqanizmlərin bir çox immun sistemi var, onların köməyi ilə xarici DNT-ni məhv edirlər. Ancaq bu müdafiə çox təsirli olarsa, bəzən təsadüfən öz DNT-sinə hücum edə bilər. Bənzər otoimmün xəstəliklər insanlarda baş verir. Hüceyrənin özünü məhv etməməsi üçün onun immun sistemi üzərində ciddi nəzarətə ehtiyacı var.
Belə nəzarət üsullarından biri də demək olar ki, hər bir bakteriyada olan məhdudlaşdırma-modifikasiya sistemidir. Hüceyrə öz DNT-ni xüsusi markerlərlə işarələyir (dəyişdirir). Əgər onlar mövcud deyilsə, immunitet sistemi DNT molekulunu yad hesab edir və onun məhv edilməsi (məhdudlaşdırılması) baş verir. Bununla belə, DNT ilə etiket itirildikdə müxtəlif fəsadlar mümkündür.
"İnsanlarda belə bir qoruyucu mexanizmin analoqunu tapsaq, bu, otoimmün xəstəliklərlə əlaqəli bir çox problemi həll edəcək. İndi bunun üçün xəstələrə immunosupressiv dərmanlar verməliyik. Kəşf, həmçinin yad toxumanın kök almasına imkan vermək üçün transplantasiya zamanı immuniteti müvəqqəti olaraq söndürməyə kömək edə bilər. Bununla belə, immunitet sisteminin söndürülməsi ilə əlaqəli hər şey tez-tez onkologiya da daxil olmaqla, fəsadlara gətirib çıxarır, buna görə də bunu zərif şəkildə etmək lazım gələcək və çoxlu eksperimentlər tələb edəcək”, - deyə tədqiqat rəhbəri vurğulayıb.
