Müasir dövrdə tibb bacısı işi üzrə bakalavrların təhsilinə dair tələblər dərinləşdirilmiş klinik hazırlığı, idarəetmə, tədris və elmi analiz bacarıqlarını, həmçinin multidissiplinar komandada işləmək qabiliyyətini əhatə edir.
Tibb personalının hazırlığında yeni yanaşmalar (ali təhsilli tibb bacılarının hazırlanması) həkimlə bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi çıxış edən, müstəqil qərarlar qəbul etməyə, sübutlu qulluq göstərməyə və bunu sənədləşdirməyə qadir olan yeni nəsil tibb bacılarının formalaşmasına kömək edir. Tibb bacılarının hazırlığına dair yeni tələblərlə yanaşı, peşəkar leksikona tez-tez həkimlər tərəfindən anlaşılmazlıqla qarşılanan “tibb bacısı prosesi” və “tibb bacısı diaqnozu” kimi anlayışlar daxil olur. Ona görə də bu yazıda biz tibb bacısı diaqnozu və onun həkim diaqnozundan fərqi kimi mövzulara toxunacağıq.
Tibb bacısı prosesi – pasiyentin ehtiyaclarına yönəlmiş tibbi yardımın göstərilməsinə sistemli yanaşmadır. Onun məqsədi pasiyentdə yaranan problem və çətinliklərin qarşısını almaq, onları yüngülləşdirmək, azaltmaq və ya minimuma endirməkdir.
Tibb bacısı prosesinin mərhələləri aşağıdakılardır:
• Pasiyentin tibb bacısı müayinəsi;
• Onun vəziyyətinin diaqnostikası (ehtiyacların ödənilməsindəki pozuntuların müəyyən edilməsi və tibb bacısı diaqnozunun qoyulması);
• Pozulmuş ehtiyacların ödənilməsinə yönəlmiş yardımın planlaşdırılması;
• Tibb bacısı müdaxilələri planının icrası;
• Əldə olunmuş nəticələrin qiymətləndirilməsi.
Pasiyentin tibb bacısı müayinəsi: bu mərhələdə tibb bacısı subyektiv və obyektiv metodlardan, habelə əlavə məlumatlardan istifadə edərək pasiyent haqqında informasiya toplayır və onu qiymətləndirir.
Pasiyent və onun problemləri haqqında məlumat almaq üçün tibb bacısı müxtəlif mənbələrdən, o cümlədən pasiyentin özündən, qohumlarından, növbətçi tibb işçilərindən və mövcud tibbi sənədlərdən istifadə edir. Məlumatlar maksimum dərəcədə dəqiq və tam olmalıdır. Söhbət zamanı tibb bacılarına əlverişli şərait yaratmaq, söhbət üçün uyğun vaxt seçmək və mehriban ünsiyyət tərzi nümayiş etdirmək tövsiyə olunur ki, bu da effektiv və etibarlı ünsiyyətə kömək edir. Belə yanaşma tibb işçisi ilə pasiyent arasında etimad münasibətlərinin qurulmasına yardım edir, bu da müalicədə və tibbi qulluqda yaxşı nəticələrə nail olmaq üçün zəruri şərtdir. Pasiyentin müayinəsinin əsas metodu sorğu-sualdır (anamnez toplanması).
Subyektiv müayinə zamanı tibb bacısı aşağıdakı məlumatları aydınlaşdırır:
• Pasiyent haqqında ümumi məlumatlar (titul vərəqi üçün məlumatlar: pasport məlumatları, cins, yaş, ailə vəziyyəti, peşə və iş yeri, yaşayış ünvanı);
• Sağlamlıq problemlərinin yaranma və inkişaf tarixi, müraciət səbəbləri və xəstəlik anamnezindən digər məlumatlar (xəstəliyin başlanğıcı, gedişatı, nə ilə əlaqəli olması və s.);
• Risk faktorları (allerqoloji anamnez, epidemioloji anamnez, siqaret, alkoqol, artıq çəki, stresli vəziyyətlər və s.);
• Hazırkı şikayətlər (fiziki, psixoloji), ağrının xüsusiyyətləri (xarakteri, lokalizasiyası, müddəti, intensivliyi) və pasiyentin ağrıya reaksiyası;
• Görmə, eşitmə, yaddaş və yuxu pozuntularının olub-olmaması;
• Hansı əsas ehtiyaclarını pasiyent özü ödəyə bilir, hansılarda isə köməyə ehtiyacı var;
• Pasiyent üçün kim və ya nə dəstək mənbəyidir;
• Öz vəziyyətini necə qiymətləndirir;
• Prosedurlara münasibəti necədir;
• Pasiyent haqqında sosioloji məlumatlar (yaşayış şəraiti, iş yeri, ünsiyyət dairəsi);
• Psixoloji məlumatlar: xəstəlik vəziyyəti ilə əlaqədar adaptasiya (uyğunlaşma) və ya dezadaptasiya.
Obyektiv müayinə zamanı tibb bacısı pasiyenti müəyyən plan üzrə nəzərdən keçirir. Müayinə gün işığı və ya parlaq süni işıqlandırma altında aparılmalıdır. Bu zaman işıq mənbəyi yandan düşməlidir: belə olduqda bədənin müxtəlif hissələrinin konturları, səpgilər, çapıqlar, yara izləri və s. daha qabarıq görünür. Pasiyent haqqında obyektiv məlumatlara aşağıdakılar daxildir:
• Pasiyentin ümumi və detallı baxış məlumatları: dəri örtüyünün və selikli qişaların rəngi, səpgilərin, xoraların, zədələrin olması, tük örtüyünün vəziyyəti (pedikulyozun yoxlanılması), ödemlərin (şişkinliyin) lokalizasiyası və digər xüsusiyyətlər;
• Fiziki müayinə: boyun, çəki, döş qəfəsi və qarın çevrəsinin ölçülməsi, zərurət olduqda digər parametrlər;
• Anlaq vəziyyəti (huşu): aydın, dumanlı, pozulmuş (sayıqlama, hallüsinasiyalar, stupor, sopor, koma);
• Üz ifadəsi: sakit, iztirablı, laqeyd, təşvişli, ehtiyatlı və s.;
• Vəziyyəti: aktiv, passiv, məcburi;
• Göstəricilər: bədən temperaturu, tənəffüs hərəkətlərinin sayı, ürək yığılmalarının tezliyi (nəbz), arterial təzyiq;
• Təbii ifrazatlar: müstəqil həyata keçirilmə üsulu, müntəzəmliyi, sidik və nəcis qəbuledicilərindən, stomadan istifadə;
• Yaddaşın və hiss üzvlərinin vəziyyəti;
• İstifadə olunan vasitələr: protezlər (o cümlədən çıxarılan diş protezləri), eynəklər, kontakt linzalar, eşitmə aparatı;
• Hərəkətetmə, qida və su qəbulu, özünəqulluq qabiliyyəti;
• Psixoemosional vəziyyət və sosial mühit.
Tibb bacısı, həmçinin tibbi avadanlıqların tətbiqi ilə laborator tədqiqatları və diaqnostik prosedurları əhatə edən əlavə məlumatlar toplayır: qan və sidik analizləri, elektrokardioqrafiya, flüoroqrafiya, ultrasəs diaqnostikası (USM) və tibb bacısının müstəqil şəkildə həyata keçirə biləcəyi və ya pasiyenti hazırladığı digər zəruri metodikalar. Bu mərhələdə tibb bacısının yekun hərəkətləri pasiyent haqqında əldə edilmiş məlumatların sənədləşdirilməsini, məlumat bazasının yaradılmasını və “tibb bacısı xəstəlik tarixçəsi”nin doldurulmasını əhatə edir.
Tibb bacısı diaqnozu və onun həkim diaqnozundan fərqi – fərdi qulluq planının icrası üçün peşəkar mülahizəyə əsaslanan, pasiyentin xəstəliyə verdiyi reaksiyanın müəyyən edilməsidir. Tibb bacısı diaqnozlarının müasir təsnifatını hazırlayan Beynəlxalq Tibb Bacısı Praktikası Təsnifatı (ICNP) mövcuddur. ICNP (International Classification for Nursing Practice) – Beynəlxalq Tibb Bacıları Şurası (ICN) tərəfindən hazırlanmış və dəstəklənən vahid terminologiya standartıdır. ABŞ-da populyar olan NANDA (North American Nursing Diagnosis Association) təsnifatından fərqli olaraq, ICNP bütün dünyada elektron səhiyyə sistemlərinə inteqrasiya üçün yaradılıb. O, tibb bacılarına konkret bəndləri (diaqnoz, müdaxilə, nəticə) aydın şəkildə sənədləşdirməyə imkan verir:
• Tibb bacısı diaqnozları (pasiyentin vəziyyəti);
• Tibb bacısı müdaxilələri (tibb bacısının hərəkətləri);
• Qulluq nəticələri (müdaxilədən sonrakı dəyişikliklər).
2020-ci ildən etibarən ICNP rəsmi olaraq ÜST-nin (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) beynəlxalq təsnifatlar ailəsinə daxil edilib və SNOMED CT (Tibbin Sistemləşdirilmiş Nomenklaturası – Klinik Terminlər) sorğu kitabı ilə sıx əlaqəlidir. Bu da tibb bacısı məlumatlarını həkimlər və digər mütəxəssislər üçün anlaşılan edir.
Tibb bacısı müayinə zamanı əldə edilmiş məlumatları analiz edir və tibb bacısı diaqnozunu formalaşdırır. Tibb bacısı diaqnostikası pasiyentdə hal-hazırda mövcud olan problemlərin (aşkar problemlər) və pasiyentin vəziyyəti ilə əlaqədar gələcəkdə yarana biləcək problemlərin (potensial problemlər) müəyyənləşdirilməsini əhatə edir.
Tibb bacısı diaqnozu qoymaq üçün o, pasiyenti müşahidə edir, onun özü və ya qohumları ilə söhbət aparır. Adətən, tibb bacısı diaqnozları bir neçə olur. Pasiyentin aşkar (real) problemləri ilə bağlı bəzi tibb bacısı diaqnozlarına nümunələr:
• Yüksək bədən temperaturu;
• Yüksəlmiş arterial təzyiq;
• Döş sümüyü arxasında göynədici ağrı;
• Ölüm qorxusu;
• Artıq tərləmə.
Pasiyentin potensial (ehtimal olunan) problemləri ilə bağlı bəzi tibb bacısı diaqnozlarına nümunələr:
• Miokard infarktının inkişaf riski;
• Yataq yaralarının yaranma riski;
• Sui-qəsd (intihar) riski;
• Dehidratasiyanın (susuzlaşmanın) inkişaf riski;
• İnsultun yaranma riski.
Pasiyentin qarşılaşdığı problemləri qiymətləndirərkən tibb bacısı prioritet, yəni ilk növbədə həlli vacib olan problemləri ayırd edir. Pasiyentin həyatı üçün təhlükə yaradan problemlər ən yüksək prioritetə malikdir. Daha sonra həyati təhlükəsi olmayan, lakin təxirəsalınmaz müdaxilə tələb edən problemlər gəlir. Problemləri müəyyən etdikdən sonra tibb bacısı qərar verməlidir ki, peşəkar tibb işçilərindən məhz kim pasiyentə kömək edə bilər.
Tibb bacısı diaqnozu həkim diaqnozundan aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir:
Həkim diaqnozu xəstəliyi müəyyən edir, tibb bacısı diaqnozu isə xəstəliklə əlaqədar orqanizmin verdiyi reaksiyaları aşkar etməyə yönəlir;
Həkim diaqnozu bütün xəstəlik müddətində dəyişməz qala bilər; tibb bacısı diaqnozu isə orqanizmin xəstəliyə reaksiyası dəyişdikcə hər gün, hətta gün ərzində bir neçə dəfə dəyişə bilər;
Həkim diaqnozu həkim təcrübəsi çərçivəsində müalicəni nəzərdə tutur, tibb bacısı diaqnozu isə tibb bacısının öz səlahiyyəti və təcrübəsi daxilindəki müdaxiləsini tələb edir;
Həkim diaqnozu, bir qayda olaraq, orqanizmdə yaranan patofizioloji dəyişikliklərlə bağlıdır. Tibb bacısı diaqnozu isə pasiyentin öz sağlamlıq vəziyyəti haqqındakı təsəvvürləri (hissləri) ilə bağlıdır.
Tibb bacısı prosesinin üçüncü – planlaşdırma mərhələsində o, pasiyentlə birlikdə qulluq (tibb bacısı müdaxilələri) nəticəsində əldə olunmalı nəticələri müəyyən edir. Buna əsaslanaraq, tibb bacısı pasiyentin problemlərinin prioritetliyini nəzərə almaqla məqsədlər təyin edir və iş planı hazırlayır. Tibb bacısı müdaxilələrinin məqsədləri qısamüddətli (7-14 gün ərzində nail olunmalı) və ya uzunmüddətli (daha çox vaxt tələb edən, pasiyent stasionardan çıxanadək və ya çıxdıqdan müəyyən müddət sonra nail olunmalı) ola bilər.
Nümunə:
Diaqnoz: Sağ dizdə tez-tez təkrarlanan, yüksək dərəcəli artrit ağrısı.
Planlaşdırılan məqsəd: Günün sonuna qədər pasiyent ağrının minimum səviyyəyə endiyini qeyd edəcək.
Plan:
Pasiyentə lazımi vəziyyət almasına kömək etmək;
Həkim təyinatına uyğun olaraq hər 4 saatdan bir dərman preparatlarının yeridilməsini təmin etmək;
Pasiyentə relaksasiya (boşalma) texnikasını öyrətmək;
Həkim təyinatı üzrə fizioprosedurların yerinə yetirilməsini təmin etmək.
Planlaşdırma tibb bacısı müdaxiləsi standartları əsasında həyata keçirilməlidir.
Məqsədlər və iş planı müəyyən edildikdən sonra tibb bacısı pasiyent üçün fərdi tibb bacısı qulluq planını (tibb bacısı müdaxilələrini) hazırlayır. Tibb bacısı müdaxilələri planı, qarşıya qoyulmuş məqsədlərə nail olmaq üçün tibb bacısının hərəkətlərinin ətraflı təsvirini özündə birləşdirən yazılı təlimatdır.
Tibb bacısı müdaxilələri - qulluq planında müəyyən edilmiş məqsədlərə çatmaq üçün tibb bacısının həyata keçirdiyi hərəkətlərdir. Tibb bacısı müdaxilələrini üç növə təsnif etmək olar:
a) asılı: həkimin pasiyentin tibbi sənədlərində qeyd etdiyi göstəriş əsasında yerinə yetirilir. Bu növ müdaxilələrə infuziya və inyeksiyaların aparılması, həb şəklində dərmanların paylanması, imalələrin aparılması, duodenal zondlama və s. nümunə ola bilər. Bəzi asılı tibb bacısı müdaxilələri həkimin iştirakını tələb edir (məsələn, narkotik analgetiklərin yeridilməsi, qan və qan komponentlərinin köçürülməsi);
b) müstəqil: tibb bacısı tərəfindən öz səlahiyyətləri daxilində, həkimin birbaşa göstərişi olmadan, standartlara və təlimatlara uyğun olaraq sərbəst şəkildə yerinə yetirilir. Belə müdaxilələrə arterial təzyiqin və bədən temperaturunun ölçülməsi, müalicə prosesində pasiyentin müşahidə edilməsi, gigiyenik prosedurların aparılmasında köməklik, bacarıqların öyrədilməsi, qidalandırma və həkiməqədər yardımın göstərilməsi daxildir;
c) qarşılıqlı asılı: tibb bacısı tərəfindən digər səhiyyə işçiləri (həkimlər, digər tibb bacıları, MBT instruktorları, masajistlər, psixoloqlar və sosial sahə işçiləri) ilə birlikdə yerinə yetirilir. Bu növ müdaxilələrə məsləhətləşmələr, müayinələrə hazırlıq və əməliyyatlar zamanı assistentlik nümunədir.
Nəhayət, tibb bacısı prosesinin sonuncu mərhələsində – pasiyentə göstərilən tibb bacısı qulluğunun nəticələri qiymətləndirilir. Tibb bacısı fəaliyyətinin nəticələrinin qiymətləndirilməsi planlaşdırılan və əldə olunan nəticələrin müqayisəsi, tibb bacısı müdaxiləsinin effektivliyinin dəyərləndirilməsi və bütün mərhələlərdəki fəaliyyətin təhlili yolu ilə həyata keçirilir. Zərurət yarandıqda plana düzəlişlər edilir və ya yeni planlaşdırma tərtib olunur. Yekun qiymətləndirmənin məqsədi əldə edilmiş nəticələri müəyyən etməkdir. Tibb bacısı qulluğunun qiymətləndirilməsi pasiyent stasionardan çıxanadək və ya vəfat edənədək fasiləsiz olaraq aparılır.
Tibb bacısı prosesində pasiyentin sağlamlıq vəziyyətinin tibb bacısı tərəfindən müşahidə kartını və ya pasiyentin tibb bacısı xəstəlik tarixçəsini əhatə edə bilən tibb bacısı sənədlərindən istifadə olunur. Bütün hərəkətlərin və qulluq planlarının müvafiq sənədlərdə qeydiyyata alınması və saxlanılması, həmçinin pasiyentin və qulluqda iştirak edən digər şəxslərin bu prosesə cəlb edilməsi vacibdir.
Beləliklə, həkim və tibb bacısı arasında effektiv əməkdaşlıq pasiyent-mərkəzli yanaşmanın uğurla tətbiqində müstəqil və əhəmiyyətli amil kimi çıxış edir. Qarşılıqlı əlaqənin standartlaşdırılmış modellərinin tətbiqi və tibbi personalın kommunikasiya bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsində əsas prioritetlərdən biri olmalıdır.
Qalina Qəniyeva,
İctimai səhiyyə fakültəsinin dekanı, dosent
Fəxriyyə Məmmədova,
İctimai səhiyyə fakültəsində “Tibb bacısı işi” ixtisası üzrə koordinator, II Uşaq xəstəlikləri kafedrasının dosenti
