Kolorektal xərçəng adlanan, yoğun və ya düz bağırsaqda inkişaf edən bədxassəli şiş 50 yaşdan aşağı insanlarda getdikcə daha çox aşkarlanır. Gənc pasiyentlərdə xəstəlik çox vaxt daha gec mərhələlərdə müəyyən edilir və onun gedişi yaşlı insanlardakı hallardan fərqlənə bilər.

Aztibb.az "Nature Medicine" nəşrinə istinadən yazır ki, alimlər bu fərqləri izah etməyə kömək edə biləcək şiş hüceyrələrinin tərkibində və gen aktivliyində müəyyən xüsusiyyətlər aşkar ediblər.

Alimlər 850 mindən çox hüceyrə nüvəsini araşdırıblar

Tədqiqat Dana-Farber Xərçəng İnstitutunun, Massaçusets Ümumi Xəstəxanasının, Broad İnstitutunun və digər elmi təşkilatların mütəxəssisləri tərəfindən aparılıb. 

Müəlliflər yaşı 29-dan 90 və daha yuxarı olan pasiyentlərdən götürülmüş yoğun və düz bağırsaq şişlərinin 189 nümunəsini təhlil ediblər. Onlardan 54-də xəstəlik 50 yaşadək, 135-də isə 50 yaşdan sonra diaqnoz edilib.

Nümunələrin öyrənilməsi üçün alimlər ayrı-ayrı hüceyrə nüvələri səviyyəsində RNT sekvenslənməsi metodundan istifadə ediblər. Bu üsul dondurulmuş toxumanın bütöv quruluşunu dağıtmadan müxtəlif hüceyrə tiplərində genlərin aktivliyini qiymətləndirməyə imkan verir. Ümumilikdə, tədqiqatçılar 850 mindən çox hüceyrə nüvəsini araşdıraraq şişlərin ətraflı xəritəsini hazırlayıblar.

Tədqiqatçılar yalnız iki yaş qrupunu müqayisə etməklə kifayətlənməyib, hüceyrə xüsusiyyətlərinin yaş artdıqca necə dəyişdiyini də qiymətləndiriblər. Təhlil zamanı şişin yerləşdiyi nahiyə, xəstəliyin mərhələsi, pasiyentlərin cinsi və əvvəlki müalicə nəzərə alınıb. Bu yanaşma adi yaş qrupları müqayisəsində diqqətdən kənarda qala biləcək qanunauyğunluqları müəyyənləşdirməyə imkan verib.

Gənc pasiyentlərin şişlərində birləşdirici toxuma hüceyrələri daha çoxdur

Əsas fərqlərdən biri kolorektal xərçəngin ən geniş yayılmış molekulyar variantı olan mikrosatellit sabitliyinə malik şişlərdə aşkar edilib. 50 yaşdan aşağı pasiyentlərin şişlərində yaşlı insanlarla müqayisədə stromal hüceyrələrin payı daha yüksək, epitel hüceyrələrinin payı isə daha aşağı olub.

Stroma şişi əhatə edən və birləşdirici, eləcə də dəstəkləyici hüceyrələrdən ibarət olan toxumadır. O, xərçəng hüceyrələrinin inkişaf etdiyi mühiti formalaşdırır və şişin davranışına təsir göstərə bilər. Əvvəlki tədqiqatlarda bəzi bərk şişlərdə stromal hüceyrələrin yüksək payı kimyaterapiyaya davamlılıqla əlaqələndirilib. Lakin hüceyrələrin nisbətində aşkar edilən bu fərq gənc pasiyentlərdə müalicənin mütləq daha az effektiv olacağını sübut etmir.

Tədqiqatçılar bu qanunauyğunluğu mikrosatellit sabitliyinə malik 712 şişdən ibarət müstəqil nümunə qrupu üzərində də yoxlayıblar. Buraya xəstəliyin erkən yaşda inkişaf etdiyi pasiyentlərdən götürülmüş 18 nümunə və xərçəng diaqnozu 50 yaşdan sonra qoyulmuş insanlardan alınan 694 nümunə daxil edilib. Nəticələr stromal və epitel hüceyrələrinin nisbətində yaşla əlaqəli fərqləri təsdiqləyib.

Bəzi genlərin aktivliyi daha yüksək olub

Gənc pasiyentlərin şişlərində aşkar edilən digər xüsusiyyət uzun kodlaşdırmayan RNT-lərin aktivliyinin yüksəlməsi olub. Bu molekullar zülal istehsalı üçün birbaşa təlimat rolunu oynamır, lakin genlərin fəaliyyətini tənzimləyə bilir. Onlardan bəziləri xərçəng hüceyrələrinin müxtəlif tiplərində aşkarlanıb. Bu molekulların bir çoxunun funksiyası hələ məlum olmadığından, tədqiqatçılar onları “qaranlıq RNT-lər” adlandırırlar.

Alimlər həmçinin ətraf toxuma ilə hüceyrələr arasında qarşılıqlı əlaqədə iştirak edən fibronektin zülalının yaranması ilə əlaqəli FN1 geninin aktivliyinin artdığını müəyyən ediblər.

Bundan əlavə, gənc pasiyentlərin bəzi şişlərində hüceyrələrarası qarşılıqlı əlaqənin daha fəal olduğunu göstərən əlamətlər müşahidə edilib. Xüsusilə, tədqiqatçılar epitel-mezenximal keçidlə əlaqəli siqnal proseslərinin gücləndiyini aşkar ediblər. Bu, hüceyrələrin xüsusiyyətlərini dəyişərək hərəkət etməsinə və qonşu toxumalara nüfuz etməsinə şərait yarada bilən prosesdir.

Bu xüsusiyyətlər bütün şişlərdə deyil, müəyyən nümunə qruplarında aşkarlanıb. Məsələn, hüceyrələrarası qarşılıqlı əlaqənin güclənməsi və epitel-mezenximal keçidlə bağlı siqnal yollarının fəallaşması yoğun bağırsağın sol hissəsində yerləşən, mikrosatellit sabitliyinə malik şişlərdə müəyyən edilib. Buna görə də nəticələri gənclərdə rast gəlinən bütün kolorektal xərçəng hallarına şamil etmək olmaz.

Gənclərdə bağırsaq xərçənginin gec aşkarlanması narahatlıq doğurur

ABŞ-da 50 yaşdan aşağı insanlarda kolorektal xərçəngin aşkarlanma tezliyi 2013–2022-ci illərdə hər il orta hesabla 2,9 faiz artıb. Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin 2026-cı il hesabatına əsasən, bu xəstəlik həmin yaş qrupunda xərçəngdən ölümün əsas səbəbinə çevrilib. Bundan əlavə, gənc pasiyentlərə diaqnoz daha çox xəstəliyin gec mərhələlərində qoyulur.

Tədqiqatın aparıcı müəlliflərindən biri Ramnik C. Xavier bildirib ki, bu araşdırma əvvəlki işlərlə müqayisədə irəliyə doğru mühüm addımdır. Onun sözlərinə görə, çoxsaylı pasiyentlərin şişləri təhlil edilib və ayrı-ayrı hüceyrələrin öyrənilməsi metodlarından istifadə etməklə gənc pasiyentlərin şişlərinə xas yeni xüsusiyyətlər müəyyənləşdirilib.

Alimlər hesab edirlər ki, aşkar edilmiş hüceyrə və genetik xüsusiyyətlər xəstəliyin erkən və daha gec yaşlarda yaranması arasındakı bioloji fərqləri anlamağa kömək edə bilər. Növbəti mərhələdə tədqiqatçılar müəyyən edilmiş hüceyrə proqramlarının qida maddələri və bağırsaq mikroorqanizmlərinin həyat fəaliyyəti nəticəsində yaranan məhsullarla necə qarşılıqlı təsir göstərdiyini, eləcə də bu proseslərin şişin böyüməsinə və yayılmasına təsir edib-etmədiyini araşdırmağı planlaşdırırlar.

Müəlliflər vurğulayırlar ki, tədqiqatın nəticələri aşkar edilmiş fərqlərin gənclərdə xərçəngi daha aqressiv etdiyini hələ sübut etmir. Araşdırmanın məhdudiyyətlərindən biri təhlilə daxil edilən immun hüceyrələrinin sayının az olmasıdır. Buna görə də müxtəlif yaş qruplarından olan pasiyentlərdə şişə qarşı immun reaksiyaların fərqlənib-fərqlənmədiyini və müəyyən edilmiş xüsusiyyətlərdən profilaktika, diaqnostika və müalicənin yeni üsullarının hazırlanmasında istifadə etməyin mümkün olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.