Sosial narahatlığı yüksək olan insanlar qarşılarında müşahidəçi olduqda məlumatı fərqli şəkildə mənimsəyə bilirlər. Alimlərin araşdırmasına görə, belə vəziyyətlərdə beynin geribildirimlərin emalı və davranışın korreksiyasında iştirak edən funksional şəbəkələrinin qarşılıqlı fəaliyyəti dəyişir.
Aztibb.az xəbər verir ki, araşdırmanın nəticələri "Journal of Neuroscience" jurnalında dərc olunub.
Sosial narahatlıq nədir?
Sosial narahatlıq insanın tənqid, qınaq və ya mənfi qiymətləndirməyə qarşı həssaslığının artması ilə xarakterizə olunur. İnsan ictimai çıxış, imtahan, iş müsahibəsi, iclas və hətta gündəlik ünsiyyət zamanı səhv etməkdən və ya diqqəti üzərinə çəkməkdən narahat ola bilər.
Əvvəlki araşdırmalar göstərib ki, sosial narahatlığı olan insanlar mənfi geribildirimə daha həssas yanaşırlar. Uğursuzluq və ya irad onların sonrakı davranışlarına daha güclü təsir göstərə bilər. Bu mexanizm müəyyən hallarda insanın potensial riskli vəziyyətlərdən yayınmasına səbəb olur.
Alimlər nəyi araşdırıblar?
Leyden Universitetinin tədqiqatçıları müxtəlif səviyyədə sosial narahatlığı olan 146 nəfərin iştirakı ilə araşdırma aparıblar. İştirakçıların orta yaşı 20,4 olub, onların 129-u qadın olub. Tədqiqat diaqnoz qoyulmuş sosial narahatlıq pozuntusu ilə sağlam insanlar arasında müqayisə deyil, sosial narahatlıq əlamətlərinin ifadə səviyyəsinin öyrənilməsinə yönəlib.
İştirakçılardan düzgün seçimin hansı nəticəyə gətirib çıxardığını tədricən müəyyən etməyə imkan verən tapşırığı yerinə yetirmələri istənilib. Tapşırığın bir hissəsi tək, digər hissəsi isə müşahidə olunduqları şəraitdə həyata keçirilib. Eyni zamanda beynin elektrik aktivliyi qeydə alınıb.
Müşahidə altında beyində nə baş verir?
Alimlər beynin iki funksional şəbəkəsinə xüsusi diqqət yetiriblər. Onlardan biri alın və təpə nahiyələrini, digəri isə alın və ənsə nahiyələrini birləşdirib.
Müşahidə şəraitində alın-ənsə şəbəkəsinin fəaliyyəti sosial kontekstə daha həssas olub. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, başqalarının diqqəti insanın eyni anda həm tapşırığın nəticəsini, həm öz davranışını, həm də sosial vəziyyəti nəzərə almasına səbəb olur. Yük artdıqca bu əlavə “çoxvəzifəlilik” öyrənmə prosesinin səmərəliliyini azalda bilər.
Maraqlıdır ki, daha yüksək sosial narahatlıq səviyyəsi beynin bu şəbəkələri arasında daha güclü əlaqə ilə müşayiət olunub. Bu, sosial narahatlığın beyin fəaliyyətinin zəifləməsi ilə deyil, geribildirimin emalı və davranışa nəzarətdə iştirak edən sistemlərin daha sıx inteqrasiyası ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.
Sadə tapşırıqda üstünlük, mürəkkəb tapşırıqda çətinlik
Tədqiqatın əsas nəticələrindən biri budur ki, güclü şəbəkə əlaqələri sadə tapşırıqlarda öyrənməyə kömək edə bilər. Lakin əlaqələr mürəkkəbləşdikdə eyni mexanizm əks təsir göstərə bilər.
Tədqiqatçı Hanцze Liu qeyd edib ki, sosial narahatlıq sosial kontekstə yüksək həssaslıqla müşayiət oluna bilər. Bu xüsusiyyət sadə öyrənmə prosesində faydalı olsa da, tapşırığın çətinliyi artdıqda müxtəlif beyin sistemlərinin əlaqələndirilmiş fəaliyyətinə maneə yarada bilər.
Alimlərin fikrincə, bu mexanizm nəzəri olaraq ictimai çıxış, imtahan, iş müsahibəsi və rəhbərin nəzarəti altında görülən mürəkkəb işlər zamanı da özünü göstərə bilər. Lakin bu gündəlik vəziyyətlər birbaşa araşdırılmadığından nəticələri onlara tətbiq edərkən ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Mənfi təcrübə niyə yayınmanı gücləndirir?
Araşdırma sosial narahatlıq zamanı yayınma davranışının necə möhkəmlənə biləcəyinə də işıq salır. Mənfi geribildirimə daha çox diqqət yetirən insan potensial uğursuzluqları daha tez görür və riskli hesab etdiyi vəziyyətlərdən uzaqlaşmağa çalışır.
Qısa müddətdə çıxışdan, ünsiyyətdən və ya çətin tapşırıqdan imtina etmək gərginliyi azalda bilər. Lakin bu zaman insan müsbət təcrübə qazanmaq və gözlənilən təhlükənin düşündüyü qədər böyük olmadığını görmək imkanından da məhrum olur. Beləliklə, yayınma davranışı daha da möhkəmlənə bilər.
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, beyində əlaqələrin daha güclü olması həmişə informasiyanın daha səmərəli emal edilməsi demək deyil. Sadə tapşırıqlarda əlavə koordinasiya faydalı ola bilər, mürəkkəb məsələlərdə isə həddindən artıq inteqrasiya öyrənmə prosesinə maneə yarada bilər.
