Bəzən elə kəşflər olur ki, onları edən alimlər belə sonradan bəşəriyyətin taleyini dəyişəcəklərini təsəvvür etmirlər. Tibb tarixində təsadüfən baş vermiş bəzi kəşflər səhiyyədə yeni dövrün əsasını qoyaraq insanlara ən ağır xəstəliklərlə mübarizə aparmaq və ölümcül təhlükələrdən qorunmaq imkanı verib.

Aztibb.az "Life" portalına istinadən yazır ki, bu kəşflər sırasında ağrıkəsici və narkoz vasitələri, antiseptiklər, antibiotiklər, vaksinlər və vitaminlər xüsusi yer tutur.

Ağrıkəsici və narkoz

Qədim dövrlərdə ağrını azaltmaq üçün dəlibəng, belladonna, mandraqora və digər bitkilərdən istifadə edilirdi. Bu bitkilər yandırılır, yaranan tüstünün xəstənin ağrı hissini müvəqqəti zəiflətməsi gözlənilirdi. Qədim Misirdə isə sirkə ilə mərmər tozunun qarışığı ağrıkəsici vasitə hesab olunurdu.

Assuriya təbibləri daha sərt üsullara əl atırdılar. Əməliyyatdan əvvəl xəstənin yuxu arteriyasını sıxaraq huşunu itirməsinə nail olurdular. Qədim Çində isə bəzi hallarda xəstənin başına zərbə vurulur və ya qan itirməsinə səbəb olan yaralar açılırdı ki, nəticədə huşunu itirsin.

Yapon həkimi Seyşu Hanaoka qədim mənbələrdə bəhs edilən “unuduş suyu” haqqında eşitdikdən sonra müxtəlif bitkilərlə təcrübələr aparıb yeni anestezik qarışıq hazırladı. O, əvvəlcə bu maddəni heyvanlar üzərində sınaqdan keçirdi, daha sonra isə tibbi praktikada tətbiq etdi. 13 oktyabr 1804-cü ildə Hanaoka iki saatlıq yuxu vəziyyətində olan qadının döş nahiyəsindəki xərçəng şişini uğurla çıxardı.

Müasir anesteziologiyanın banisi isə amerikalı stomatoloq Horas Uells hesab edilir. O, ilk dəfə ağrıkəsici məqsədlə azot oksidindən – “güldürücü qaz”dan istifadə edib.

Sonralar efir narkozu meydana çıxdı. 1846-cı il oktyabrın 16-da kimyaçı və cərrah Con Uorren efir vasitəsilə xəstəni yatızdıraraq alt çənə nahiyəsindəki şişi uğurla əməliyyat etdi.

Daha sonra şotlandiyalı həkim Ceyms Yanq Simpson xloroformun anestezik xüsusiyyətlərini kəşf etdi. Xloroform efirdən fərqli olaraq boğaz və burun selikli qişasını qıcıqlandırmırdı. Maraqlıdır ki, 1853-cü ildə Böyük Britaniya kraliçası Viktoriya doğuş zamanı məhz bu üsuldan istifadə etmişdi.

Bu gün isə narkoz bir neçə preparatın – hipnotiklərin, analgetiklərin və əzələ boşaldıcıların kombinasiyası əsasında həyata keçirilir.

Antiseptiklər

“Tibbin atası” sayılan Hippokrat həkimlərə xəstələri qəbul etməzdən əvvəl əllərini yumağı, dırnaqlarını qısaltmağı və tibbi alətləri qaynatmağı tövsiyə edirdi. Keçmişdə antiseptik kimi buxur, çobanyastığı, yovşan, aloe, bal və kükürddən istifadə olunurdu. Açıq yaralar isə çox vaxt qızdırılmış dəmir və ya qaynar yağla dağlanırdı.

Lakin bu üsullar qan zəhərlənməsi və qanqrenanın qarşısını tam ala bilmirdi. Şotland cərrah Ceyms Yanq Simpson bu vəziyyəti belə təsvir etmişdi: “Cərrahiyyə şöbəsində əməliyyat masasında uzanan xəstənin ölüm riski Vaterloo döyüşündə iştirak edən ingilis əsgərindən daha yüksəkdir”.

1846-cı ildə avstriyalı mama-ginekoloq İqnas Zemmelveys Vyana klinikalarından birində doğuş zamanı ölüm hallarının yüksək olduğunu müşahidə etdi. Araşdırmalar göstərdi ki, həkimlər meyitlərin disseksiyasından sonra əllərini dezinfeksiya etmədən doğuş qəbul edirdilər.

Zemmelveys tibbi personalın əllərinin xlorlu su ilə dezinfeksiya edilməsini tətbiq etdi və 1848-ci ilə qədər doğuş zamanı ölüm halları kəskin şəkildə azaldı. Təəssüf ki, onun ideyaları həmin dövrdə geniş qəbul olunmadı.

Daha sonra britaniyalı cərrah Cozef Lister karbol turşusunun güclü antiseptik təsirə malik olduğunu müəyyənləşdirərək sınıqların və açıq yaraların müalicəsində tətbiq etməyə başladı.

1811-ci ildə fransız kimyaçısı Bernar Kurtua yodu kəşf etdi və bu kəşfə görə sonradan Fransa Elmlər Akademiyasının mükafatına layiq görüldü.

XX əsrin 20-ci illərində isə sovet alimlərinin səyləri nəticəsində “zelyonka” və Vişnevski məlhəmi kimi antiseptik vasitələr yaradıldı.

Antibiotiklər

Orta əsrlərin böyük alimi İbn Sina öz əsərlərində kif göbələklərinin irinli yaraların müalicəsində faydalı təsirindən bəhs etmişdi. Qədim inkalar da bəzi hallarda kiflənmiş məhsullardan müalicə məqsədilə istifadə edirdilər.

Antibiotiklərin tarixi isə təsadüfi bir hadisə ilə başlayıb. Şotland mikrobioloqu Aleksandr Fleminq bir aylıq fasilədən sonra laboratoriyasına qayıdarkən üzərində kif əmələ gəlmiş Petri qabını gördü. O, kifin ətrafında bakteriya koloniyalarının tamamilə məhv olduğunu müşahidə etdi.

Fleminq sonradan deyirdi: “1928-ci il sentyabrın 28-də səhər oyandığım zaman ilk antibiotiki kəşf edərək tibbdə inqilab edəcəyimi əlbəttə ki, planlaşdırmırdım”.

Araşdırmalar göstərdi ki, penisillin bir çox bakteriyaları məhv etsə də, alim onu təmiz halda əldə edə bilməmişdi. Buna görə də kəşf bir müddət diqqətdən kənarda qaldı.

Yalnız 1938-ci ildə Oksford alimləri Hovard Flori və Ernst Çeyn təmiz penisillin əldə etməyə nail oldular. Bu isə 1942-ci ildə ABŞ-da antibiotikin kütləvi istehsalına imkan yaratdı.

SSRİ-də isə məşhur mikrobioloq Zinaida Yermolyevanın rəhbərliyi ilə 1943-cü ildən “krustozin” adlı antibiotik istehsal olunmağa başladı və effektivliyinə görə xarici penisillindən geri qalmırdı.

Vaksinasiya

Qədim Hindistanın V əsrə aid traktatlarından birində çiçək xəstəliyinə qarşı immunitet yaratmaq üsulu təsvir olunurdu. Çində isə sağlam insanlara xəstələrin çiçək yaralarından götürülmüş materialın tətbiq edilməsi – variolyasiya üsulu geniş yayılmışdı. Bu üsul xəstəliyin yüngül formasını keçirməyə və immunitet qazanmağa imkan verirdi.

1796-cı ildə ingilis həkimi Edvard Cenner tarixə düşən bir təcrübə həyata keçirdi. O, səkkiz yaşlı uşağa inək çiçəyi yarasından götürülmüş materialı tətbiq etdi və bununla da ilk çiçək vaksininin əsasını qoydu.

Müasir vaksinologiyanın banisi isə fransız alimi Louis Pasteur hesab edilir. O, 1881-ci ildə qarayara xəstəliyinə qarşı ilk laboratoriya vaksininin hazırlanmasına nail oldu.

XX əsr epidemiyalarla mübarizədə əsl dönüş nöqtəsi oldu. Məhz bu dövrdə poliomielit, qızılca, məxmərək, epidemik parotit, tetanus, difteriya, göyöskürək və vərəm əleyhinə vaksinlər yaradıldı.

Vitaminlər

Vitaminlərin kəşf tarixi gözlənilməz şəkildə turş kələmlə başlayıb. 1768-ci ildə məşhur dənizçi James Cook növbəti səfərinə çıxarkən dənizçiləri ən çox qorxudan xəstəlik olan sinqanın qarşısını almağın yollarını araşdırdı.

O, əvvəlki ekspedisiyaların hesabatlarını öyrənərək müəyyən etdi ki, təzə meyvə və turş kələm yeyən insanlar sinqaya daha az yoluxurlar. Sonradan məlum oldu ki, bu xəstəlik C vitamini çatışmazlığından yaranır.

XIX əsrin sonlarında Cənub-Şərqi Asiyada B1 vitamini çatışmazlığı nəticəsində yaranan beri-beri xəstəliyi geniş yayılmışdı. Minlərlə insan ürək çatışmazlığından həyatını itirirdi.

Hollandiyalı həkim Kristian Eykman toyuqlar üzərində apardığı təcrübələr zamanı maraqlı nəticə əldə etdi. Ağ düyü ilə qidalanan quşlarda xəstəliyin əlamətləri yaranır, qabıqlı düyü ilə qidalananlarda isə bu əlamətlər yox olurdu.

1912-ci ildə biokimyaçı Kazimir Funk müəyyən etdi ki, düyünün qabığında insan həyatı üçün vacib olan B1 vitamini – tiamin mövcuddur.

XX əsrdə vitaminologiya sürətlə inkişaf etdi. Bu dövrdə raxitin qarşısını almaq üçün D vitamini sintez edildi, 1940-cı illərdə isə danimarkalı alim Henrik Dam qanın laxtalanması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan K vitaminini kəşf etdi.