Hər bir həkim ağır xəstənin həyatına son qoyulmasında iştirak etməyə hazır olmur. Bu mövzu həm tibbi, həm hüquqi, həm də etik baxımdan dünyanın ən mübahisəli məsələlərindən biri hesab edilir.
Aztibb.az "Planet today" nəşrində yer alan məqaləyə istinadən yazır ki, evtanaziya ağır və sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkən insanın iztirablarını dayandırmaq məqsədilə həyatına son verilməsi deməkdir. Dünyanın əksər ölkələrində bu praktikaya icazə verilmir. Qanuniləşdirildiyi ölkələrdə isə əsasən xərçəng, QİÇS və digər sağalmaz xəstəliklərdən əziyyət çəkən pasiyentlər buna müraciət edirlər.
Evtanaziyanın hansı növləri var?
Evtanaziyanın bir neçə forması mövcuddur. Aktiv və passiv evtanaziya. Bu bölgü müdaxilə üsuluna əsaslanır. Aktiv evtanaziya zamanı tibb işçisi pasiyentin həyatını məqsədli şəkildə dayandırır. Məsələn, ölümcül doza preparat yeridilir. Passiv evtanaziya isə həyatı dəstəkləyən müalicədən imtina edilməsidir. Buraya süni tənəffüs aparatının söndürülməsi, həyatı uzadan dərmanların və ya əməliyyatların dayandırılması daxildir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, “passiv evtanaziya” termini son illərdə daha az istifadə olunur. Çünki müalicədən imtina hüquqi və etik baxımdan həyatın qəsdən sonlandırılmasından fərqlənir.
Həkim dəstəyi ilə ölüm
Belə hallarda həkim sağalmaz xəstə olan pasiyentin razılığı ilə ona ölümcül preparat təqdim edir, lakin dərmanı pasiyent özü qəbul edir.
Könüllü, qeyri-könüllü və məcburi evtanaziya var. Burada əsas meyar insanın razılığıdır.
Könüllü evtanaziya zamanı pasiyent şüurlu şəkildə qərar verir və həyatına son qoyulmasına rəsmi razılıq verir.
Qeyri-könüllü evtanaziya isə xəstənin öz istəyini ifadə edə bilmədiyi hallarda tətbiq olunur. Məsələn, insan komada olduqda qərarı başqa şəxslər verir. Əksər ekspertlər bu formanı etik hesab etmir.
Məcburi evtanaziya isə xəstənin iradəsinə zidd həyata keçirilir və hüquqi baxımdan qətl sayılır.
Qanuni evtanaziya tətbiq olunan ölkələrdə yalnız könüllü forma qəbul edilir.
Hansı ölkələrdə evtanaziya qanunidir?
ABŞ-da yalnız “həkim dəstəyi ilə ölüm” formasına bəzi ştatlarda icazə verilir. Bunlara Kaliforniya, Kolorado, Havay, Men, Montana, Nyu-Meksiko, Nyu-Cersi, Oreqon, Vermont, Delaver, İllinoys, Nyu-York, Vaşinqton və Kolumbiya dairəsi daxildir.
Evtanaziya və assist olunmuş intihar isə Avstraliya, Belçika, Kanada, Kolumbiya, Ekvador, Lüksemburq, Yeni Zelandiya, Niderland, İsveçrə və İspaniyada qanunidir.
Evtanaziya necə həyata keçirilir?
Qanuni ölkələrdə evtanaziya prosesi uzun hüquqi prosedurlarla müşayiət olunur və qərarın təsdiqlənməsi aylarla çəkə bilər.
Pasiyent əvvəlcə həkimi və yaxınları ilə danışmağa təşviq edilir. Həkimlə söhbət onun vəziyyətinin müəyyən olunmuş meyarlara uyğun olub-olmadığını aydınlaşdırmağa kömək edir. Ailə üzvləri ilə müzakirə isə yaxınların bu qərara psixoloji hazırlaşmasına imkan yaradır.
Bundan sonra pasiyent adətən müəyyən fasilələrlə bir neçə dəfə rəsmi müraciət edir. Bu müddət qərarın düşünülərək verildiyini təsdiqləmək üçün nəzərdə tutulur. Həm müalicə edən, həm də müstəqil həkimlər xəstənin vəziyyətini ayrıca qiymətləndirirlər.
Məsələn, ABŞ-ın bəzi ştatlarında assist olunmuş ölüm xidmətindən yalnız 18 yaşdan yuxarı və ömür proqnozu altı aydan az olan şəxslər istifadə edə bilər. Niderlandda isə müəyyən şərtlərlə 12 yaşdan etibarən evtanaziyaya icazə verilir.
Əsas meyar insanın dözülməz fiziki və ya psixi əzab çəkməsi və sağalma perspektivinin olmamasıdır. Həkimlər həmçinin pasiyentin qərarının könüllü və düşünülmüş olduğuna əmin olmalıdırlar.
Əgər xəstə müəyyən edilmiş meyarlara uyğun gəlmirsə və ya həkim şəxsi etik baxışlarına görə prosedurda iştirak etmək istəmirsə, müraciət rədd edilə bilər.
Evtanaziya zamanı adətən barbiturat qrupundan olan preparatlardan istifadə edilir. Bu maddələr beynin fəaliyyətini tədricən zəiflədir və nəticədə orqanizm həyati funksiyalarını dayandırır.
