Bu gün, 30 avqust bütün dünyada Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günü kimi qeyd olunur.
Aztibb.az xəbər verir ki, təsadüfi deyil ki, 2026-cı il həm də məcburi itkin düşmə hallarının qarşısının alınması və aradan qaldırılmasına xüsusi olaraq həsr edilmiş yeganə universal müqavilə olan Bütün İnsanların Məcburi İtkin Düşmədən Qorunması Haqqında konvensiyanın qəbulunun 20-ci ildönümüdür. "Öncə qurbanlar. Dərhal fəaliyyət!" şüarı altında qeyd olunan bu yubiley qurbanları və onların həqiqət, ədalət və təzminat hüquqlarını diqqət mərkəzinə gətirir, eyni zamanda dövlətləri və digər tərəfdaşları məcburi itkin düşmələrin qarşısını almaq üçün qətiyyətli addımlar atmağa çağırır.
Konvensiyanın qəbulundan 20 il keçməsinə baxmayaraq, dünyanın hər bir regionunda məcburi itkin düşmə halları hələ də baş verməkdədir. Bu səbəbdən sənədin universal ratifikasiyası və tam icrası təxirəsalınmaz prioritet olaraq qalır. 2026-cı il ərzində "CED20" təşəbbüsü maarifləndirməni artırmaq, konkret təcrübələri bölüşmək və hüquqi müdafiə mexanizmlərini gücləndirmək məqsədilə dövlətləri, qurbanları, vətəndaş cəmiyyətini, milli insan hüquqları təsisatlarını, BMT qurumlarını və digər tərəfdaşları bir araya gətirəcək.
Fərdi insan hüquqları pozuntusundan daha geniş miqyaslı təhdid
Məcburi itkin düşmə cəmiyyətdə xof və dəhşət yaymaq üçün tez-tez bir strategiya kimi istifadə olunur. Bu təcrübənin yaratdığı etibarsızlıq və qorxu hissi təkcə itkin düşənlərin yaxın qohumları ilə məhdudlaşmır, həm də onların icmalarına və bütövlükdə cəmiyyətə dərindən təsir göstərir.
Məcburi itkin düşmə artıq qlobal bir problemə çevrilib və dünyanın heç bir xüsusi regionu ilə məhdudlaşmır. Vaxtilə əsasən hərbi diktaturaların tətbiq etdiyi bu hal müasir dövrdə daxili münaqişələrin mürəkkəb şəraitində, xüsusən də siyasi müxalifətə qarşı repressiya vasitəsi kimi həyata keçirilir. Bu sahədə xüsusi narahatlıq doğuran məqamlar aşağıdakılardır:
İtkin düşmə faktları ilə məşğul olan hüquq müdafiəçilərinin, qurbanların yaxınlarının, şahidlərin və vəkillərin davamlı olaraq təzyiqlərə məruz qalması;
Dövlətlər tərəfindən beynəlxalq öhdəliklərin pozulmasına bəraət qazandırmaq üçün antiterror tədbirlərindən bəhanə kimi istifadə edilməsi;
Məcburi itkin düşmə cinayətlərinə görə cəzasızlıq mühitinin hələ də geniş yayılması.
Uşaqlar və əlilliyi olan şəxslər kimi xüsusilə həssas qruplara da xüsusi diqqət yetirilməlidir. Dünyanın ən azı 85 ölkəsində münaqişələr və ya repressiyalar dövründə yüz minlərlə insan məhz bu şəkildə yoxa çıxıb.
Qarabağ münaqişəsi və Azərbaycanın itkin düşmüş vətəndaşları
Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günündə Azərbaycan xalqı da öz itkinlərinin taleyinə diqqət çəkir. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 4 minə yaxın azərbaycanlı (hərbçi və mülki şəxs, o cümlədən qadın və uşaqlar) itkin düşmüş hesab olunur. İkinci Qarabağ müharibəsi və 2023-cü ilin antiterror tədbirləri zamanı da itkin düşən hərbi qulluqçularımız qeydə alınmış, onların bir qisminin taleyi sonradan aydınlaşdırılmışdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aşkar edilən çoxsaylı kütləvi məzarlıqlar Ermənistan tərəfindən törədilmiş məcburi itkin düşmə faktlarının və hərbi cinayətlərin bariz sübutudur. Azərbaycan dövləti itkin düşmüş vətəndaşların şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün DNT analizləri və genişmiqyaslı ekshumasiya işlərini fasiləsiz davam etdirir. Beynəlxalq təşkilatların və dünya birliyinin bu humanitar fəlakətə laqeyd qalmaması və Ermənistandan dəqiq məlumatların tələb edilməsi ədalətin bərpası üçün mühüm zərurətdir.
