Uşaqlarda diş çıxarma dövrü valideynlərin ən çox narahat olduğu və sual doğuran mərhələlərdən biridir. Körpələrdə tüpürcək axmasının artması, hərarət, narahatlıq, yuxusuzluq və digər əlamətlər valideynləri tez-tez həyəcanlandırır. Bu proses necə gedir, normal hansı sərhədlər daxilindədir, hansı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır və dişlərə qulluq necə olmalıdır? Bu mövzuda ətraflı məlumat almaq üçün Səhiyyə Nazirliyi K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun pediatrı Gülnaz Ağayeva ilə müsahibəni təqdim edirik.
– Uşaqlarda dişlərin çıxma vaxtı və qaydası necədir?
- Dişlərin çıxması təbii bir prosesdir. Uşaqda dişlərin görünüşü fərdin xüsusiyyətlərindən, irsiyyətindən, iqlim amillərindən, qidalanmadan, içməli suyun keyfiyyətindən və s. asılı olaraq dəyişir. Əksər hallarda süd dişləri 4-7 ay arasında görünür, lakin nadir hallarda yeni doğulmuş körpələrdə görünə bilər, 15 və ya 16 aydan yuxarı uşaqlarda olmaya bilər.
Süd dişlərinin çıxmasının orta müddəti və spesifik qaydası belədir: 6–8 ay- əvvəlcə iki alt kəsici diş, sonra iki yuxarı kəsici diş çıxır. 8–12 ay- iki yan kəsici diş çıxır, həmçinin əvvəlcə alt, sonra yuxarı kəsici dişlər görünür. 12–16 ay- ilk ilkin azı (molyar) dişləri (çənələrin yan hissələrində), 16–22 ay- dörd köpək dişlər çıxır.
Beləliklə, həyatın ilk ilinin sonuna qədər sağlam uşağın 6–8 dişi olmalıdır. 2 yaşında uşağın 16-18 dişi, 3 yaşına qədər isə təxminən 20 dişi olur (tam diş dəsti). Uşağın yaşına uyğun dişlərin sayını təxmini hesablamaq üçün diş düsturundan istifadə edə bilərik. Dişlərin sayı = yaş (aylar) – 4. Məsələn, 8 aylıq uşağın təxminən 4 dişi var.
- Körpələrdə diş çıxarmasının ümumi əlamətləri hansılardır?
- Dişlər çıxdıqda diş ətlərinin həssas olması normaldır. Kəsici dişlər və azı dişləri adətən daha çox narahatlıq (diskomforta) törədir. Diş çıxarma ağız suyunun artmasına və bu da ağız ətrafında dəridə səpgilərə səbəb ola bilər. Belə hallarda ağız ətrafını təmiz və quru saxlamaq və qoruyucu kremlərdən istifadə etmək tövsiyə olunur. Bəzən isə ağız suyunun artması öskürəklə müşahidə olunur. Əğər öskürək davam edərsə və ya qızdırma olarsa, pediatra müraciət etmək lazımdır. Diş çıxartma zamanı hərarət, əsasən 37-37,8 °C dərəcəyə qədər yüksələ bilər. Körpələr diş cıxartma müddətində diş ətlərinə təzyiqi azaltmaq üçün dişləyir və çeynəyirlər. Soyuq diş çıxarma oyuncaqlarından istifadə edilməsi tövsiyə olunur.
Diş əti ağrısı yanaqlara və qulaqlara yayıla bilər. Körpəyə yardım kimi diş ətlərini təmiz barmaqla yumşaq bir şəkildə ovuşdurmaq (masaj etmək) və pediatrın tövsiyə etdiyi yaşa uyğun ağrıkəsicilərdən istifadə edilməlidir. Artan tüpürcək nəcisin adi haldan bir qədər boş olmasına səbəb ola bilər. İshal davam edərsə və ya yüksək hərarətlə müşayiət olunarsa, pediatrla məsləhətləşmək lazımdır.
- Diş çıxarma prosesində hansı amillər rol oynayır?
- Bəzi stomatoloqlar hesab edirlər ki, yaşlı valideynlərin uşaqlarında dişlər gənc valideynlərin uşaqlarına nisbətən bir qədər tez çıxır. İlk doğulanlar ikinci və üçüncü doğulan uşaqlardan daha tez, qızlar isə oğlanlardan bir qədər tez diş çıxarmağa başlayır. Bir çox mütəxəssislər qeyd edirlər ki, uşağın vaxtından əvvəl doğulma dərəcəsi ilə ilkin dişlərin çıxma vaxtı arasında birbaşa əlaqə var. Beləliklə, sağlam vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə ilkin dişlərin çıxma vaxtı ümumiyyətlə, sağlam tam müddətli körpələrin vaxtına uyğun gəlir. Doğuş travması, yoluxucu və iltihabı xəstəlikləri olan vaxtından əvvəl doğulmuş körpələrdə bu proses daha gec (11-12 ayda və bir ildən sonra) başlayır və patologiyanın ağırlığından asılıdır. Hamiləliyin gedişi də dişlərin çıxma fiziologiyasına təsir göstərir. Hamiləlik dövründə toksikozdan əziyyət çəkən anaların uşaqlarında ilkin dişlərin çıxmasının gecikdiyinə dair dəlillər mövcuddur. Bəzi müəlliflər anadangəlmə ürək qüsurlu analardan doğulan uşaqlarda ilkin dişlərin çıxmasının gecikdiyini qeyd edirlər. Həyatın ilk ilində baş verən xəstəliklər uşağın diş çıxarmasında mühüm rol oynayır. Bir çox tədqiqatçı qeyd edir ki, raxit zamanı ilkin dişlərin çıxması gecikir və dişlər daha tez sıradan çıxır.
- Patoloji diş çıxarma nəyə deyilir?
- Anormal diş çıxarmaya (dentitio difficilis) erkən və ya gec, cütləşmə və ardıcıllığın pozulması, çətin diş çıxarma deyilir.
Doğuşdan 3 ay sonra uşaqda dişlər çıxdıqda, qeyri-kamil struktur quruluşu və qeyri-kafi minerallaşması, eləcə də gigiyenik qayğının olmaması səbəbindən süd dişlərinin daha erkən çürüməsi (kariyesi) mümkündür.
Ana bətnində çıxan dişlərin quruluşu natamam olur, kökləri hələ tam formalaşmır, əmərkən dişlər ananın məmə ucunu zədələyir ki, bu da tez-tez mastitə səbəb olur.
– Süd dişlərinin tökülməsi və daimi dişlərin çıxması necə baş verir?
- Süd dişlərin tökülməsi, adətən təxminən altı yaşında başlayan daimi dişlərin çıxması prosesinin bir hissəsi kimi baş verir. Daimi diş selikli qişa səthinə yaxınlaşdıqca, süd dişin kökünün çox hissəsi parçalanaraq sorulur; süd dişi boşalmağa başlayır və nəticədə tökülür.
Daimi dişlər adətən altı yaşında çıxmağa başlayır. Onlar ağız boşluğuna kökün təxminən üçdə ikisi əmələ gəldikdə daxil olurlar. Daimi dişlər ağız boşluğunun yumşaq toxumasına daxil olandan sonra sürətlə çıxmağa başlayır və əks qövsdəki dişlərlə və ya toxumalarla təmasa qədər çıxmağa davam edirlər. Yeni dişin həddindən artıq sürətlə çıxması, olmayan və ya səhv düzülmüş dişlər səbəbindən qarşıdurma olmadıqda baş verə bilər. Mərkəzi kəsici dişlər və birinci azı dişləri ilk daimi dişlərdir, ardınca yan kəsici dişlər, köpək dişləri, birinci azı dişləri, ikinci azı dişləri, ikinci azı dişləri və üçüncü azı dişləri gəlir. ABŞ-da qəbul edilmiş qaydaya görə, ümumi stomatoloqlar daimi dişləri 1-dən 32-yə qədər rəqəmlərlə müəyyən edirlər.
- Gecikmiş diş çıxma nədir?
- Əgər diş çıxması müəyyən bir diş üçün normal müddət 6 ay gecikirsə (yəni, çənə mərkəzi kəsici dişlər 16 aya qədər çıxmayıbsa) və ya ≥6 ay asimmetrik diş çıxması varsa, normal variasiyadan başqa səbəblərin qiymətləndirilməsi tələb oluna bilər. Diş çıxma vaxtında dəyişikliklərin çoxsaylı səbəbləri var, o cümlədən qlobal populyasiyalar arasında fərqlər də ola bilər. Diş çıxmasında gecikmələr ailəvi, genetik, endokrin, raxit, mübadilə pozuntuları xəstəlikləri səbəbindən baş verə bilər. Tamamilə diş çıxmaması müxtəlif səbəblərdən baş verə bilər ki, ən çox yayılanı yod çatışmazlığıdır, həmçinin müxtəlif vəziyyətlər, sindromlar və genetik variasiyalarla əlaqələndirilir.
Rentgenoloji qiymətləndirmə diş çıxmasında anormallıqların səbəbini müəyyən etməkdə faydalı ola bilər. Normal çıxma diapazonundan altı ay sonra bir və ya daha çox dişin çıxmadığına dair klinik dəlil olduqda, rentgenoloji görüntüləmə zəruri ola bilər.
- Valideynlərə son tövsiyəniz nədir?
- Ən əsası, narahatçılığı həddindən artıq böyütməyin. Diş çıxarma – hər bir uşağın keçməli olduğu təbii və vacib mərhələdir. Dişlərə erkən qulluq, düzgün qidalanma və müntəzəm pediatr nəzarəti ilə bu prosesi rahat keçmək mümkündür. Valideynlər sakit və diqqətli olsalar, körpələri də bu dövrü daha asan keçirəcək.
Uşağınızın hər bir inkişaf mərhələsində yanında olun – bu, ən gözəl dəstəkdir.
