Yer üzündə həyatın mənşəyi hələ də elmin tam cavab tapa bilmədiyi ən böyük sirlərdən biridir. Əsas suallardan biri gənc planetdə ilk canlıların yaranması üçün zəruri olan kimyəvi elementlərin haradan gəldiyidir.

Aztibb.az "Science Advances" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmaya istinadən yazır ki, NASA-nın dəstəyi ilə aparılan bu tədqiqat fosfor və azotun mənşəyinə, həmçinin Günəş sisteminin erkən tarixində Yupiterin roluna yeni baxış təqdim edir. Alimlərin fikrincə, bu nəticələr həyatın yaranması haqqında mövcud təsəvvürləri dəyişə bilər.

Yer üzündə həyatın necə meydana gəldiyini anlamağa çalışan alimlər ilk növbədə canlıların kimyəvi “tikinti materiallarının” mənşəyini araşdırırlar. DNT-nin, RNT-nin və hüceyrələrin yaranması üçün vacib olan fosfor və azot bu elementlər arasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Yeni araşdırma bu elementlərin tarixi ilə bağlı gözlənilməz nəticələr ortaya qoyub. Tədqiqat müəllifləri belə qənaətə gəliblər ki, Yer üzündəki fosfor və azotun mühüm hissəsi əvvəl düşünüldüyü kimi Günəş sisteminin uzaq xarici hissələrindən deyil, daha çox daxili bölgələrindən gəlmiş ola bilər. Bu prosesdə isə nəhəng qaz planeti olan Yupiterin mühüm rol oynadığı ehtimal edilir.

Bu gün Yupiter Günəşdən təxminən 780 milyon kilometr uzaqlıqda yerləşir və Yer üçün çox uzaq görünür. Lakin 4,5 milyard il əvvəl Günəş sistemi qaz, toz və yeni formalaşan planetlərdən ibarət nəhəng fırlanan disk idi. Həmin dövrdə Yupiter yalnız öz kütləsini artırmır, həm də güclü cazibə qüvvəsi ilə ətrafındakı maddələrin hərəkətinə ciddi təsir göstərirdi.

Araşdırma çərçivəsində alimlər qədim meteoritlərin tərkibini təhlil ediblər. Bu meteoritlər planetlərin yaranmasının ilkin mərhələləri barədə məlumat saxlayan bir növ “zaman kapsulları” hesab olunur. Xüsusilə fosfor və azotun nisbəti diqqətlə öyrənilib.

Əldə olunan nəticələr Yer mantiyasının kimyəvi tərkibi ilə müqayisə edildikdə məlum olub ki, müşahidə olunan fosfor və azot səviyyələrini izah etmək üçün Günəş sisteminin uzaq hissələrindən böyük həcmdə maddə daşınmasını qəbul etmək vacib deyil. Bu elementlərin əhəmiyyətli hissəsi Günəşə daha yaxın formalaşmış göy cisimləri vasitəsilə Yerə çatmış ola bilər.

Uzun illərdir ki, həyatın mənşəyi ilə bağlı araşdırmalarda əsas nəzəriyyələrdən biri həyati əhəmiyyətli maddələrin kosmosdan daşınması ideyası olub. Alimlər hesab edirdilər ki, Yer suyun, üzvi birləşmələrin və bəzi biogen elementlərin mühüm hissəsini Günəş sisteminin xarici bölgələrindən gələn asteroid və kometalar vasitəsilə əldə edib.

Yeni tədqiqat bu nəzəriyyəni tamamilə inkar etmir, lakin onu daha mürəkkəb və maraqlı edir. Əgər nəticələr təsdiqlənərsə, gələcək biosferin yaranması üçün vacib olan fosfor və azotun ən azı bir hissəsi Yerin yaxınlığında formalaşmış göy cisimlərindən qaynaqlanıb. Bu isə həyatın əsas kimyəvi komponentlərinin gənc Yerə düşündüyümüzdən daha yaxın olduğunu göstərir.

Lakin fosforun mənbəyini müəyyənləşdirmək həyatın yaranması sirrini tam həll etmir. Alimlər hələ də bu elementin canlı kimyası üçün necə əlçatan vəziyyətə gəldiyini izah etməlidirlər.

Bu suala cavab verməyə çalışan tədqiqatçılar arasında alimlər Aleksandr Mulkid və Darya Dibrova da var. Onların irəli sürdüyü fərziyyəyə görə, erkən Yer üzündə fosforun əlçatan olmasında geotermal sahələr və intensiv vulkanik fəaliyyət əsas rol oynayıb.

Nümunə kimi alimlər Kuril adalarındakı Kudryavy Volcano vulkanını göstərirlər. Bu vulkanın maqması müasir vulkanların əksəriyyətindən daha yüksək temperatura malikdir. Nəticədə vulkanik buxar həyat üçün vacib olan fosfor və digər elementləri böyük miqdarda daşıya bilir.

Geokimyaçı Andrey Byçkov və həmkarlarının araşdırmaları göstərib ki, yüksək temperatur şəraitində fosfor Yerin dərin qatlarından vulkanik buxarla birlikdə səthə çıxır və səthə yaxın mühitdə toplanır.

Alimlərin fikrincə, bu cür proseslər gənc Yer üçün adi hal idi. Ayın yaranmasına səbəb olan nəhəng toqquşmadan sonra Yer mantiyası milyonlarla il ərzində indiki dövrdən xeyli daha isti qalıb. Bunun nəticəsində vulkanik aktivlik çox güclü olub və Yerin bir çox bölgəsində şərait müasir dövrdə yalnız ən isti fumarollarda müşahidə olunan vəziyyəti xatırladıb.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Yer mantiyası Ayın yaranmasına səbəb olan toqquşmadan sonra həddindən artıq qızmış vəziyyətdə olduğu müddətdə bütün vulkanlardan səthə çox böyük miqdarda fosfor birləşmələri çıxırdı. Bu isə Yer səthində fosforun bol olmasını təmin edirdi.

Alimlərin qənaətinə görə, belə bir mexanizm milyonlarla il ərzində planetin səthini kimyəvi cəhətdən aktiv fosfor birləşmələri ilə təmin edib və nəticədə həyatın yaranmasından əvvəlki proseslər üçün əlverişli şərait formalaşdırıb. Bu yanaşma göstərir ki, həyatın yaranması üçün lazım olan maddələrin böyük hissəsi bəlkə də uzaq kosmosdan deyil, Yerin öz daxilindən və yaxın kosmik mühitindən qaynaqlanıb. Bu isə planetimizin düşündüyümüzdən daha “müstəqil” ola biləcəyini göstərir.