Ekstremal istilər insan sağlamlığına yalnız fiziki deyil, psixoloji baxımdan da mənfi təsir göstərir. Yeni araşdırmaya görə, yüksək temperatur yuxu keyfiyyətini poza, emosiyaların idarə olunmasını çətinləşdirə və intihar düşüncələrinin yaranma riskini artıra bilər.

Aztibb.az xəbər verir ki, bununla bağlı tədqiqatın nəticələri "Environmental Research" jurnalında dərc olunub.

Corctaun Universiteti və Dünya Bankının alimlərinin rəhbərliyi ilə aparılan araşdırmada Banqladeşdə yaşayan təxminən 7500 yetkin şəxsin məlumatları təhlil edilib. Nəticələr ekstremal istilərlə intihar düşüncələri arasında əlaqə olduğunu, bu prosesdə yuxu pozuntularının mühüm rol oynadığını göstərib.

Tədqiqatda temperaturla intihar düşüncələri arasında statistik əhəmiyyətli əlaqə 28°C-dən başlayaraq müəyyən edilib. Əlaqənin ən güclü olduğu temperatur isə 35°C təşkil edib. Bu göstərici Banqladeşdə yay aylarında tez-tez müşahidə olunur.

Alimlər müəyyən ediblər ki, 35°C temperatur şəraitində isti hava ilə intihar düşüncələri arasındakı əlaqənin təxminən 30 faizi yuxu keyfiyyətinin pisləşməsi ilə bağlıdır. Emosiyaların tənzimlənməsində yaranan çətinliklər isə bu əlaqənin 1,8 faizini izah edir. Hər iki amil birlikdə müşahidə olunan əlaqənin təxminən üçdə birini təşkil edir.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi, Corctaun Universitetinin alimi Sayed Şabab Vahid bildirib ki, qlobal temperaturun yüksəlməsi geniş miqyasda psixi sağlamlıq üçün təhlükə yaradır. Onun sözlərinə görə, Banqladeş kimi iqlim dəyişikliklərinə həssas ölkələrdə yüksək temperatur ciddi psixoloji gərginliyə və intihar riskinin artmasına səbəb ola bilər.

Tədqiqat çərçivəsində iştirakçılar 2024-cü ilin qışında (yanvar-fevral) və yayında (may-iyun) olmaqla iki dəfə sorğuya cəlb ediliblər. Nəticələr yay aylarında intihar düşüncələri ilə əlaqəli psixoloji göstəricilərin pisləşdiyini ortaya qoyub. Müvafiq şkala üzrə orta göstərici qışda 10,99 olduğu halda, yayda 12,96-ya yüksəlib. Eyni zamanda yuxu keyfiyyəti və emosiyaların idarə olunması qabiliyyəti də zəifləyib. Bu dəyişikliklər bütün yaş qruplarında müşahidə edilsə də, daha ciddi pisləşmə yaşlı insanlarda və qadınlarda qeydə alınıb.

Araşdırmaya əsasən, yüksək temperaturun psixoloji təsirləri sosial-iqtisadi vəziyyətlə də əlaqəlidir. Aşağı təhsil səviyyəsinə malik və maddi imkanları məhdud insanlar yay aylarında daha yüksək risklə üzləşirlər. Bunun səbəbləri arasında sərinlədici vasitələrə çıxışın məhdudluğu, açıq havada işləmək məcburiyyəti və yaşayış şəraitinin istilərdən qorunmaq üçün əlverişsiz olması göstərilir.

Əlilliyi olan şəxslərdə ilboyu psixoloji risk göstəriciləri yüksək olub. İşsiz insanlar da intihar davranışı ilə əlaqəli koqnitiv göstəricilər üzrə digər məşğulluq qruplarının əksəriyyətindən daha yüksək nəticələr nümayiş etdiriblər.

Şəhər sakinlərinin yüksək temperatura həssaslığının kənd yerlərində yaşayanlarla müqayisədə daha çox olduğu müəyyən edilib. Alimlər bunu şəhər istilik adası effekti ilə əlaqələndirirlər. Beton və asfalt səthlər günəş istiliyini udaraq gecə saatlarında da ətrafa yayır və havanın temperaturunun yüksək qalmasına səbəb olur.

Tədqiqat müəllifləri bildirirlər ki, bu nəticələr yalnız Banqladeş üçün xarakterik deyil. Əvvəlki elmi araşdırmaların meta-analizləri orta aylıq temperaturun hər 1°C artmasının intihar göstəricilərinin 1,5-1,7 faiz yüksəlməsi ilə əlaqəli olduğunu göstərib.

Alimlərin fikrincə, ekstremal istilərin psixi sağlamlığa təsirini azaltmaq üçün profilaktik tədbirlər gücləndirilməlidir. Xüsusilə yuxu rejiminin qorunması, evlərdə sərinlədici imkanların yaradılması və insanların emosional gərginliyin idarə olunması üzrə maarifləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Araşdırmada yaşıl dam örtükləri, passiv memarlıq həlləri və münasib qiymətli soyutma texnologiyaları da istilərin təsirini azaltmaq üçün perspektivli vasitələr kimi göstərilib. Pilot tədqiqatlardan birində bitki örtüyü ilə əhatə olunmuş damlarda temperaturun yaşıllıq olmayan damlarla müqayisədə 3,5°C aşağı olduğu müəyyən edilib.

Bununla belə, tədqiqatın müəyyən məhdudiyyətləri var. Temperatur göstəriciləri qapalı məkanlarda deyil, açıq havada ölçülüb. Həmçinin rütubət səviyyəsi ilə bağlı məlumatlar nəzərə alınmayıb. Bu isə insanların faktiki istilik yükünün tam qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, ekstremal istilərlə intihar düşüncələri arasındakı əlaqədə yuxu pozuntuları və emosiyaların tənzimlənməsində çətinliklər mühüm rol oynaya bilər. İqlim dəyişiklikləri fonunda yuxunun qorunması, sərinlədici şəraitə əlçatanlığın artırılması və psixoloji dəstəyin gücləndirilməsi ictimai sağlamlığın qorunmasının vacib istiqamətlərindən biri olmalıdır.