Diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) uşaqlıq dövründə başlayan və bəzi hallarda yeniyetməlik və yetkinlikdə də davam edən neyroinkişaf pozuntusudur. Bu vəziyyət uşağın diqqət, hərəkətlilik, impulslarına nəzarət, planlaşdırma və özünü idarəetmə bacarıqlarına təsir göstərə bilər.
Aztibb.az xəbər verir ki, DEHB uşağın tənbəlliyi, intizamsızlığı və ya valideynlərin düzgün tərbiyə verməməsi ilə əlaqəli deyil. Pozuntunun əsas əlamətləri diqqət çatışmazlığı, hiperaktivlik və impulsivlikdir. Bu əlamətlərin ifadə dərəcəsi uşaqlara görə fərqlənə bilər.
Diqqət çatışmazlığı uşağın heç nəyə diqqət yetirə bilməməsi demək deyil. Əsas problem diqqətin tələb olunan vaxtda və müddətdə düzgün yönləndirilməsidir. Belə uşaqlar tapşırıqları yerinə yetirərkən tez yayınır, əşyalarını itirir, təlimatların bir hissəsini unudur və bildikləri suallarda diqqətsizlik səbəbindən səhvlərə yol verə bilirlər.
Hiperaktivlik yaşa və vəziyyətə uyğun hərəkətliliyi idarə etməkdə çətinliklə özünü göstərir. Uşaq yerində uzun müddət otura bilmir, daim hərəkət edir və fəaliyyətini dayandırmaqda çətinlik çəkir. Yeniyetmələrdə isə hiperaktivlik daha çox daxili narahatlıq və uzun müddət sakit qala bilməmə şəklində müşahidə oluna bilər.
İmpulsivlik isə düşünmədən hərəkət etmək, növbəni gözləyə bilməmək, başqalarının sözünü kəsmək və nəticələri nəzərə almadan qərar verməklə özünü göstərə bilər. Bu xüsusiyyətlər uşağın sosial münasibətlərinə, məktəb həyatına və təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər.
DEHB-nin tək bir səbəbi yoxdur. Elmi araşdırmalar genetik meylliliyin əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir. Müxtəlif tədqiqatlarda pozuntunun irsi komponentinin yüksək olduğu və təxminən 70-80 faiz səviyyəsində qiymətləndirildiyi bildirilir. DEHB uşaqlıq dövründə geniş yayılmış neyroinkişaf pozuntularından biridir və qlobal miqyasda uşaqların təxminən 5-8 faizində rast gəlindiyi göstərilir.
Müalicə olunmayan və dəstəklənməyən DEHB təhsildə çətinliklərə, özünəinam problemlərinə, sosial münasibətlərdə gərginliyə, narahatlıq və depressiya riskinin artmasına, eləcə də riskli davranışlara səbəb ola bilər. Buna görə də əlamətlər uşağın məktəb, ailə və sosial həyatına ciddi təsir göstərirsə, mütəxəssis qiymətləndirməsi gecikdirilməməlidir.
DEHB ilə bağlı geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri bu pozuntunun uşağın heç nəyə fokuslana bilməməsi ilə əlaqəli olmasıdır. Əslində DEHB olan uşaqlar maraqlı və mükafatlandırıcı fəaliyyətlərə uzun müddət diqqət yetirə bilərlər. Problem diqqətin ümumiyyətlə olmaması deyil, onun idarə edilməsində çətinlikdir.
DEHB-nin müalicəsində dərman müalicəsi, davranış və ailə dəstəyi, məktəb üzrə uyğunlaşdırmalar və digər psixososial yanaşmalardan istifadə edilə bilər. Müalicə planı uşağın fərdi ehtiyaclarına əsasən həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.
Mütəxəssislər valideynlərə uşağı “tənbəl”, “dağınıq” və ya “intizamsız” kimi qiymətləndirmək əvəzinə, əlamətlərin səbəbini araşdırmağı və vaxtında peşəkar dəstək almağı tövsiyə edirlər. Düzgün diaqnostika və uyğun müalicə ilə DEHB olan uşaqların məktəb, ailə və sosial həyatında əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etmək mümkündür.
