Rus nevroloqu, “Heyrətləndirici insanlar” layihəsinin daimi eksperti Vasili Klyuçaryov uzun illərdir insan beynini tədqiq edir. Alim sağlamlığı uzun illər qorumağın yolları barədə müsahibəsində maraqlı faktlara toxunub.
Aztibb.az “Arqumentı i Faktı” nəşrində dərc olunan müsahibəyə diqqət çəkib.
– Vasili Andreeviç, neyrobiologiya nə edir?
— Sadə dillə desək, bu, beyni öyrənən elmdir. Əvvəlcə beyin (“neyron” sözü qədim yunan “lif”, “sinir” sözündən gəlir) bioloqlar tərəfindən tədqiq edilmişdir. Bununla belə, son yarım əsrdə psixoloqlar, həkimlər, riyaziyyatçılar və kompüter alimləri neyrobiologiyanı təqdiq ediblər. Biz birlikdə kainatdakı ən mürəkkəb sistemin – beynin necə işlədiyini anlamağa çalışırıq. Onun müalicə üsullarını yaratmaq da bizim üçün vacibdir.
— “Heyrətləndirici insanlar” layihəsinin hansı iştirakçıları sizi daha çox heyrətləndirir - fiziki cəhətdən unikal, yoxsa əqli dahi?
— Bu sual bizim ekspertlər arasında daimi müzakirələrə səbəb olur. Fiziki və ya zehni bacarıqlara dair fikirlərim bir nevroloq kimi fərqlidir. Biz bilirik ki, beynin böyük hissəsi hərəkətin idarə edilməsində iştirak edir. Məsələn, onu koordinasiya edən beyincik beynin qalan hissəsindən daha çox sinir hüceyrəsinə malikdir. Mən həm iştirakçının şaquli divara necə dırmaşmağı bacardığını, həm də doqquz min rəqəm ardıcıllığını necə xatırlaya biləcəyini anlamaqda çox maraqlıyam. Son yeddi mövsümün təcrübəsi göstərir ki, xüsusi zehni qabiliyyətlər nümayiş etdirən iştirakçıların hələ də müəyyən üstünlükləri var.
– Siz super gücə malik insanlara - hipnozçulara, ekstrasenslərə inanırsınız?
— Telekinezi və ya başqa insanların fikirlərini oxumaq kimi ekstrasensor qabiliyyətlər, görünür, mövcud deyil. Bu qabiliyyətləri ciddi elmi münsiflər heyəti qarşısında sübut etmək heç vaxt mümkün olmayıb.
Mövsümün birində bizi gözləri bağlı olaraq rəng təyin etmək qabiliyyətinə inandırmağa çalışdılar. Lakin iştirakçı əlavə sınaqdan keçməmişdi.
Hipnoz var və tibbi praktikada istifadə olunur. Bütün insanlar hipnoz edilə bilməz, lakin müəyyən bir faiz çox asanlıqla hipnoz vəziyyətinə düşür.
–“İndi biz çoxlu müxtəlif məlumatlarla bombardman olunuruq. Beyni necə çox yükləməmək olar?
“Beyin özü bizə deyir, çox məlumat olduqda, biz adətən ona olan marağımızı itiririk. Beynimi həddən artıq yükləməmək üçün mən şəxsən telefonumu söndürürəm və e-poçtuma baxmıram. İnanıram ki, gəzintilər, yaxınlarla görüşlər, idmanla məşğul olmaq universitetdə keçirilən vaxtdan heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Bununla belə, hər beyin barmaq izi qədər unikaldır.
Buna görə də üsullar fərqli ola bilər.
— Deyirlər ki, müntəzəm kitab oxumaqla yaddaş məşq edir və Alzheimer xəstəliyi riskini azaldır. Belədir?
— Alzheimer xəstəliyi bütün dünyada yaddaş itkisinin ən çox yayılmış səbəbidir. Xəstələnmə şansı çox yüksək deyil, lakin yaşla artır. İdrak ehtiyatı ideyası beynin resurslarını artırmaqdır ki, hətta beyin fəaliyyətindəki azalma özünü göstərməyə başladığı nöqtəyə çatmasın. Və burada hər cür məşq - həm oxumaq, həm də fiziki fəaliyyət müəyyən dərəcədə demensiyadan qoruyur. Ancaq yadda saxlamaq lazımdır ki, Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqəli risklərin əhəmiyyətli bir hissəsi irsiyyətimizə və bir sıra xəstəliklərə - diabet, hipertoniya, piylənmə, qan lipidlərinin (yağların) normal nisbətinin pozulması ilə bağlıdır.
— İnsan beyninin imkanlarının hüdudsuz olduğuna dair bir fikir də var.
— İstənilən sistemin öz məhdudiyyətləri var, o cümlədən beyin. Bu il buraxılan ən böyük kompüterin sərt diski təxminən 30 TB (terabayt) tutdu.
Alimlər beynimizin tutumunu təxminən 2500 terabayt qiymətləndirirlər - bu, bir trilyon səhifə standart mətndir.
Mənim üçün “Heyrətləndirici insanlar” layihəsində ən böyük şoku yaşamam 8000 nömrə ardıcıllığını əzbərləyən bir iştirakçı ilə səhnə arxasında qarşılaşdığım zaman oldu. Mənim heyranlığıma cavab olaraq o bildirdi ki, “Sən də bacararsan”. İnanılmaz səslənir, amma bu, tam olaraq belədir, sadəcə uyğun texnika və təcrübəni seçmək lazımdır.
— Beynin gəncliyini necə uzatmaq olar?
— Koqnitiv ehtiyata təsir edən üç sübut edilmiş amil var. Əvvəla, bu, aktiv hərəkətdır. İkinci komponent, beyni əlavə yaradıcı tapşırıqlarla yüklədiyimiz zaman idrak yüküdür. Bu ya dil öyrənmək, ya da tapmacalar həll etmək ola bilər. Nəhayət, neyron bölgüsü və beyin inkişafının gücləndirilməsi üçün üçüncü şərt qidadır. Aralıq dənizi pəhrizində məşhur olan qidalar - göyərti, bitki yağı, balıq beynimizə böyük təsir göstərir. 100 yaşında oynaq sınığından dünyasını dəyişən babamı getdikcə daha çox xatırlayıram. Əqli cəhətdən tamamilə sağlam idi və Rusiyanın ən böyük kimya konserninin məsləhətçisi kimi işləməyə davam etdi. Babam israrla mənə başa saldı ki, səhər mütləq yulaf yeməli, idman etməliyəm. Yuxunuzu qorumaq da eyni dərəcədə vacibdir - bir insanın sinir sistemini bərpa etməsi və optimal şəkildə işləməsi üçün 7-9 saat lazımdır.
— Çox gərgin iş qrafikiniz var. Düzgün istirahət etməyi bacarırsınız?
— Davamlı işləmək qeyri-mümkün və hətta zərərlidir, lakin bunu anlamaq yaşla gəlir. İndi mən bütün həftə sonlarını meşədə telefonum söndürülmüş vəziyyətdə keçirirəm. Pəncərəmin kənarında bir göl var və mən bu günlərdə həqiqətən vacib bir şey üzərində işləməyə çalışıram.
