Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tibb universitetlərində qədim mətnin müasir dövrə uyğunlaşdırılmış variantlarından istifadə olunur.
Aztibb.az "The Epoch Times" nəşrinə istinadən yazır ki, keçmişin yığcam və aydın mənəvi prinsiplərini zamanla çoxcildli qaydalar, tibbi protokollar və qanunlar əvəz edib, nəticədə həm Qərbdə, həm də Şərqdə tibb sahəsi mürəkkəb bürokratik sistemlə əhatələnib.
Antik dövrün təbib idealı
Antik dövrün ən böyük həkimlərindən biri haqqında hələ Platon və Aristotel yazıblar. Eramızdan əvvəl V–IV əsrlərin qovşağında Qədim Yunanıstanda yaşamış Hippokrat Qərb təbabətinin banisi kimi tarixə düşüb. Məhz onun adı ilə həkimin yüksək mənəvi siması və peşənin əsas etik prinsipləri əlaqələndirilir.
Hippokratın baxışlarına görə, əsl həkim zəhmətkeş, təmizkar və intizamlı olmalı, daim öyrənməyə, biliklərini artırmağa və peşəkarlığını təkmilləşdirməyə çalışmalıdır. O, ciddi olmaqla yanaşı, həssaslıq və şəfqət nümayiş etdirməli, başqalarının ağrılarına biganə qalmamalı, xəstənin etimadını qazanmağı bacarmalı və ona etibar edilən sirləri qorumalıdır.
Antik mütəfəkkir öz davamçıları ilə birlikdə tibbə dair məşhur əsərlər toplusunu hazırlayıb. Bu külliyyatın əvvəlində kiçik həcmli, lakin fundamental əhəmiyyət daşıyan “Hippokrat andı” yer alırdı.
Əsrlər boyu həkim etikası üçün nümunə hesab edilən bu sənəd uzun müddət öz əhəmiyyətini qoruyub. Məsələn, 1804-cü ildə Fransanın Monpelye Universitetinin məzunları bu andı olduğu kimi səsləndirirdilər. Mətndə təbabətin antik himayədarları, tibb tanrısı Asklepi, onun atası Apollon, eləcə də Asklepinin qızları Higieya və Panakeiyanın adı çəkilirdi.
Hippokrat əslində nə deyirdi?
“Apollonu, Asklepini, Higieyanı, Panakeiyanı və bütün tanrıları şahid çağıraraq, gücüm və idrakım daxilində bu andı vicdanla və dürüstlüklə yerinə yetirəcəyimə söz verirəm.
Müəllimimə valideynlərim kimi hörmət edəcəyəm. Ehtiyac yaranarsa, öz imkanlarımı onunla bölüşəcək, çətinliyə düşdükdə ona kömək edəcəyəm. Onun övladlarını öz doğma qardaşlarım kimi qəbul edəcək, istədikləri təqdirdə onlara təbabəti təmənnasız öyrədəcəyəm. Peşəmin sirlərini yalnız öz oğullarıma, müəllimimin övladlarına və eyni andla bağlı olan şagirdlərimə açacağam.
Hər bir müalicəni yalnız xəstənin mənafeyini nəzərə alaraq təyin edəcək, zərər və ədalətsizlikdən uzaq duracağam. Heç kimə, hətta özü xahiş etsə belə, öldürücü zəhər verməyəcəyəm və intihar yolunu göstərməyəcəyəm. Qadınlara hamiləliyin sonlandırılması üçün vasitələr təqdim etməyəcəyəm. Həyatımı və peşə fəaliyyətimi pak saxlayacağam.
Daşların cərrahi yolla çıxarılması əməliyyatını həyata keçirməkdən imtina edəcək, bu işi müvafiq ixtisaslaşmış mütəxəssislərə həvalə edəcəyəm. Hansı evə daxil olmağımdan asılı olmayaraq, yalnız xəstənin sağlamlığını düşünəcəyəm. Ev sakinlərinə – istər azad insan, istərsə də qul olsun – qarşı pis niyyətlərdən, əxlaqsızlıqdan və nalayiq münasibətlərdən uzaq duracağam.
Müalicə zamanı və ya gündəlik həyatda insanların taleyi ilə bağlı gördüyüm və eşitdiyim hər şeyi müqəddəs sirr kimi qoruyacağam.
Əgər verdiyim sözə sadiq qalsam, qoy həyatım xoşbəxtlik, peşə fəaliyyətim uğur, adım isə əbədi hörmət qazansın. Andıma xəyanət etsəm, qoy bunun əksi ilə üzləşim”.
Qədim təbabətin mənəvi təməli
Qısa və lakonik olmasına baxmayaraq, antik and dərin məna daşıyır. Bütün dövrlərdə və müxtəlif mədəniyyətlərdə həkimlik xüsusi missiya və mənəvi məsuliyyət kimi qəbul edilib. Əcdadlarımız insan həyatını Yaradanın bəxş etdiyi nemət hesab edirdilər. Buna görə də bədən sağlamlığının qorunması mənəvi xidmətlə ayrılmaz şəkildə bağlı idi.
Hesab olunurdu ki, bu peşəyə yalnız saf inanca, həyata dərin hörmətə və insanlara səmimi şəkildə kömək etmək istəyinə malik şəxslər yiyələnməlidir. Həkim özündə mərhəmət hissini inkişaf etdirməli idi. İnanılırdı ki, yalnız belə insanlara ali qüvvələr ümidsiz xəstələrin sağalmasına kömək edən intuisiya və daxili güc bəxş edə bilər. Müalicə prosesi həm də insanın öz ruhu üzərində işləməsi, mənəvi qüsurlardan xilas olması kimi dəyərləndirilirdi.
Keçmişin böyük təbibləri – istər Qərbdə, istərsə də Şərqdə – ilk növbədə mənəvi kamilləşməyə çalışırdılar. Yaradanın varlığına inam onların peşə fəaliyyətində əsas mənəvi dayaq rolunu oynayırdı. Təsadüfi deyil ki, həm Hippokrat, həm də Qədim Çinin əfsanəvi təbibləri – Hua To və Bian Çüe öz təcrübələrində izahı çətin, hətta möcüzə hesab edilən sağalma halları ilə qarşılaşırdılar.
Müqəddəs sözün gücü və Demokrit nümunəsi
Antik andı minilliklər boyunca nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi kodeks adlandırmaq olar. Bu, təbiblərin əxlaqi simasına əvvəldən digər peşə sahibləri ilə müqayisədə daha yüksək tələblər qoyulduğunu göstərir. Sənəd Şərq və Qərb xalqlarını ali ədalət mühakiməsinə səmimi inamın birləşdirdiyi dövrdə yaranıb.
İnanan insan üçün and sadəcə formal öhdəlik deyil. Həkim andın son hissəsində sədaqətə görə mükafat, xəyanətə görə isə cəza barədə söz verərkən üzərinə götürdüyü məsuliyyətin ağırlığını dərk edirdi. O, söylədiyi sözlərin arxasında real mənəvi gücün dayandığına inanırdı.
Hippokratın müdrikliyini nümayiş etdirən maraqlı nümunələrdən biri filosof Demokrit haqqında qorunub saxlanılan rəvayətdir. Abdera şəhərinin sakinləri filosofu ruhi xəstə hesab edərək məşhur həkimi onu müayinə etməyə dəvət edirlər. Buna səbəb Demokritin səbəbsiz gülməsi idi. Halbuki filosof üçün kainatın möhtəşəm harmoniyası ilə müqayisədə insanların gündəlik qayğıları və mənasız məşğuliyyətləri gülünc görünürdü.
Uzun söhbətdən sonra Hippokrat öz qənaətini açıqlayır. O, şəhər sakinlərinə filosofun həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan tamamilə sağlam olduğunu bildirir. Həkim hətta Demokriti indiyədək rastlaşdığı ən müdrik insan adlandırır. Tarixdə bu hadisə cəmiyyətin müraciəti əsasında aparılmış ilk sənədləşdirilmiş psixiatrik ekspertiza nümunəsi kimi təqdim olunur.
Qanunlar niyə artır, etimad isə azalır?
Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrindəki tibb universitetlərində qədim mətnin uyğunlaşdırılmış variantlarından istifadə olunur. Lakin keçmişin yığcam və anlaşıqlı prinsiplərini çoxcildli qaydalar, protokollar və qanunlar əvəz edib. Həm Qərbdə, həm də Şərqdə tibb mürəkkəb bürokratik mexanizmlərlə əhatələnib.
Burada müəyyən paradoks var: sərt nəzarət mexanizmləri tibbi xidmətləri daha təhlükəsiz etməyib. Həkim səhlənkarlığı ilə bağlı məhkəmə iddialarının sayı getdikcə artır, xəstəxanalarda münaqişələr daha tez-tez baş verir. Bəs qaydaların çoxalması həkimlə pasiyent arasındakı harmoniyanı və etimadı niyə zəiflədir?
Səbəb diqqət mərkəzinin dəyişməsindədir. Yüksək texnologiyalar dünyasına qərq olan bəşəriyyət əsas etik dəyərlərlə əlaqəsini itirməyə başlayıb. Ali qüvvəyə inam sürətlə zəifləyir. Bu problem xüsusilə Çinin materik hissəsində kəskin şəkildə özünü göstərib. Burada hakim Kommunist Partiyası onilliklər ərzində ənənəvi mədəniyyəti aradan qaldırmağa çalışaraq mübariz ateizmi və qarşıdurma ideologiyasını təşviq edib.
Cenevrə Bəyannaməsi: təməlsiz ev
Narahatlıq doğuran dəyişikliklər Qərb dünyasından da yan keçməyib. Əksər universitetlərdə Hippokratın klassik andını 1947-ci ildə qəbul edilmiş Cenevrə Bəyannaməsi əvəzləyib. Müasir sənədin məzmunu belədir:
“Tibb ictimaiyyətinə daxil olarkən həyatımı insanlara xidmətə həsr edəcəyimə təntənəli şəkildə söz verirəm.
Pasiyentin sağlamlığı və rifahı mənim üçün əsas prioritet olacaq. Onun şəxsiyyətinə, ləyaqətinə və müstəqil qərar vermək hüququna hörmət edəcəyəm. İnsan həyatının müqəddəsliyini qorumağı öhdəmə götürürəm.
Pasiyentin yaşı, xəstəliyi, əlilliyi, dini etiqadı, cinsi, irqi, milliyyəti, cinsi oriyentasiyası, sosial statusu və ya siyasi baxışları peşə borcumu yerinə yetirməyimə heç vaxt mane olmayacaq. Mənə etibar edilən sirləri xəstənin ölümündən sonra da qoruyacağam.
İşimi vicdanla, şərəflə və müasir elmi biliklərə əsaslanaraq yerinə yetirəcəyəm. Peşəmin nəcib ənənələrini qoruyacaq, müəllimlərimə, həmkarlarıma və tələbələrimə hörmətlə yanaşacaq, tibbin inkişafı naminə təcrübəmi bölüşəcəyəm.
Pasiyentlərə ən yüksək səviyyədə yardım göstərə bilmək üçün öz sağlamlığıma da diqqət yetirəcəyəm. Hətta təhdid altında belə, biliklərimdən insan hüquq və azadlıqlarına zərər vurmaq məqsədilə istifadə etməyəcəyəm. Bütün bunlara açıq şəkildə, öz azad iradəmlə söz verir və şərəfimlə təsdiqləyirəm”.
İlk baxışdan Bəyannamə keçmişin humanist ideyalarını təkrarlayır. Lakin burada əsas məqamlardan biri – ali qüvvələrə müraciət və verilən sözün pozulmasına görə ilahi cəzaya hazır olmaq prinsipi yoxdur.
Müasir sənəd mənəvi dayağından məhrum edilmiş adi dünyəvi öhdəliyə çevrilib. Bu yanaşma təməli möhkəm olmayan qum üzərində tikilmiş dəbdəbəli evə bənzəyir: zahirən gözəl görünsə də, ilk ciddi fırtınada dağılmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. İnsan yüksək mənəviyyata və səmimi inanca söykəndikdə yaxşı ilə pisi intuitiv şəkildə ayırd edə bilir. Belə olduqda cəmiyyətdə insanları mənəvi tənəzzüldən çəkindirmək üçün minlərlə sərt qanuna ehtiyac qalmır – nə tibbdə, nə də həyatın digər sahələrində.

