Heç bir elmi mübahisə heç vaxt ictimai rəy sorğusu ilə həll olunmayıb və bir çox məşhur tədqiqatçılar elm tarixinin yanlış tərəfində olublar. Lakin risk mütəxəssisləri qrupu, ilk sistematik sorğu adlandırdığı şeyi apararaq, dövrümüzün ən mübahisəli elmi suallarından biri - COVID-19 pandemiyasına səbəb olan SARS-CoV-2 virusunun haradan gəldiyi barədə yeni fikirlər ortaya çıxarıblar.
Aztibb.az “Planet Today” nəşrinə istinadən xəbər verir ki, bu yaxınlarda dərc edilmiş hesabatda bildirilir ki, virusoloqlar və müvafiq biliyə malik digər alimlər pandemiyanın koronavirusları öyrənən və ya manipulyasiya edən tədqiqat laboratoriyasında baş verən qəza nəticəsində deyil, təbii yolla meydana gələn virusun heyvandan insana keçməsi ilə başladığı qənaətindədirlər. Sorğu, pandemiyanın mənşəyi ilə bağlı hər bir məlumat kimi, sosial mediada qızğın müzakirələrə səbəb oldu, hesabat eyni vaxtda "vacib qlobal araşdırma" kimi tərifləndi və eyni zamanda "saxta araşdırma" olaraq tənqid edildi.
Bu sorğunu kim və nə üçün təşkil edib?
İdeya COVID-19-un mənşəyi haqqında sənədli film çəkən İngiltərənin Oksford şəhərindən olan siyasi filosof və kinorejissor Con Halsteaddan gəldi. Mütəxəssislərin çoxunun bu barədə nə düşündüyü ilə bağlı çoxlu iddialar və əks iddialar var idi, lakin bunu dəstəkləmək üçün heç bir iş ortaya qoyulmamışdı.
Tədqiqat aparmaq üçün o, “qlobal miqyasda bəşər sivilizasiyasına əhəmiyyətli zərər və ya hətta məhvə səbəb ola biləcək hadisələri” tədqiq edən ABŞ-ın Qlobal Fəlakət Riskləri İnstitutuna (GCRI) müraciət etdi. GCRI işçiləri sualları yazmağa kömək etdi və sorğu hazırlanaraq, əvvəlcədən müəyyən edilmiş protokola uyğun olaraq mövzu ilə bağlı təcrübəyə malik olduğu müəyyən edilən elm adamlarına e-poçtla göndərildi. Məqsəd adətən məsələni mediada müzakirə edən bir neçə alimdən daha böyük və coğrafi cəhətdən müxtəlif qrupda sorğu keçirmək idi.
Respondentlər kimlər idi?
İştirak etmək üçün dəvət olunmuş 1138 ekspertdən 168-i faydalı məlumatlar təqdim etdi. Onların arasında 47 ölkədən epidemioloqlar (44%), virusoloqlar (46%), həmçinin biotəhlükəsizlik üzrə bir neçə ekspert və təkamül genetikləri var idi. Lakin Çin də daxil olmaqla 60 ölkə və ərazidən olan elm adamları istisna idi. Sorğunun anonim olmasına baxmayaraq, komanda tədqiqatçıların öz fikirlərini ifadə etməkdən narahat ola biləcəyindən və ya onların hüquqi və ya fiziki təhlükə altına düşə biləcəyindən narahat idi.
Tədqiqat nəyi aşkar etdi?
Respondentlərdən üç ssenarinin hər birinin ehtimalını qiymətləndirmələri xahiş olunmuşdu:
- pandemiya təbii zoonozun nəticəsi idi;
- biotibbi tədqiqatla bağlı qəza səbəb idi;
- digər səbəblər.
Respondentlər orta hesabla zoonoz ssenarisində 77%, laboratoriya sızması ssenarisində 21% və “digər” kateqoriyasında 2% ehtimalını bildirdilər. Respondentlərin dörddə biri zoonoz mənşəyə çox arxayın görünürdü.
