Həkim Yuliya Filatova uşaqlarda nitqin və hərəkətin inkişafının ilkin mərhələlərindən danışıb.

Aztibb.az “Involta media” nəşrinə istinadən xəbər verir ki, həkimin bildidiyinə görə, söz nitqin və dilin fəaliyyətini təmin edən nəhəng mexanizmin mərkəzidir. Psixoloji baxımdan bu, həm dil, həm nitq, həm də başqaları və özü ilə söhbət, düşüncələrin formalaşması və insan şüurunun məzmununun, simvolik psixi fəaliyyətinin inkişafı üçün universal vasitədir.

Nitqi mənimsəməklə uşaq konseptual təfəkkür, ətrafdakı reallığın ümumiləşdirilmiş əks olunması, şüur, niyyət və hərəkətlərini planlaşdırmaq və tənzimləmək qabiliyyətinə yiyələnir. Nitq və motor bacarıqlarının inkişafı ilə bağlı çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, doğuşdan bu iki sistem sinxron şəkildə inkişaf edir və həyat boyu ətrafımızdakı dünyada insanın uyğunlaşması vasitəsi olaraq qalır.

Həyatın ilk həftələrində, ilkin olaraq hər hansı bir narahatlığa stereotipik reaksiya kimi fərqlənməyən ağlama, zaman keçdikcə uşağın istilik, yemək və ünsiyyət ehtiyacları ilə əlaqəli daha spesifik vəziyyəti əks etdirən tonlarla zənginləşir. Ağlama yeni doğulmuş uşağın səs reaksiyasının anadangəlmə yaddaşının təzahürüdür. Bu, bütün insanlar üçün xarakterik olan standart səs göstəriciləri ilə sübut olunur.

Tədricən, uşağın ağlaması aydın bir intonasiyaya çevrilir. Bu zaman körpə nitq səslərini səs-küydən təcrid etməyə başlayır və başı onların mənbəyinə doğru çevrilir. Belə reaksiyalar ünsiyyət funksiyasının formalaşmasının başlanğıcını göstərir.

1,5-2 aylıq həyatdan sonra körpə başını dik tutmağa başlayır və bu zaman uğultu səsləri yaranır. Anadangəlmə nitq yaddaşının inkişafının bu mərhələsi 4 səsin (“a” səsi, labial, ön-dil və arxa-dil səsləri) səslənməsi şəklində özünü göstərir. Onların tələffüzü körpənin əsas həyati dəstək funksiyaları ilə sıx bağlıdır.

Müəyyən əzələlərin büzülməsinin diferensial tənzimlənməsi uşağa bu xüsusi səs qruplarını tələffüz etməyə imkan verir. Məşhur alimlər müəyyən ediblər ki, bu xüsusi səs qrupları müxtəlif xalqların dilləri üçün universaldır.

Həyatın 5-6 ayına qədər beynin ritmik, neyromotor prosesləri təmin edən hissələri yetkinləşir. Uşaqlar böyüklərin qucağında tutulur, ritmik olaraq atlamağa və ritmik zəncirləri tələffüz etməyə başlayır. Bu zaman ana dilinin 7-8 aylıq uşaqlar tərəfindən aydın şəkildə təqlid edilən ritmik və melodik xüsusiyyətləri mənimsənilməyə başlanır.

8 aylıqdan etibarən əllərin manipulyasiya fəaliyyəti inkişaf etməyə başlayır - uşaq kağızı cırmağa və əzməyə başlayır. Bu dövrdə cırıltı doğma dil sədaları ilə zənginləşir. Ətrafdakılara uyğun gəlməyən səslər ontogenetik nitq yaddaşında qeyd olunmadan tədricən əbədi olaraq yox olur.

Nitq səsləri ətraf mühitin təsiri altında formalaşır, bu proses sosial xarakter daşıyır. Ana dilinin bütün səsləri normal olaraq 2,5 yaşa qədər uşaqlarda mövcud olur. Bu o demək deyil ki, onların hamısı eyni dərəcədə aydın şəkildə tələffüz olunur. Nitqin keyfiyyəti uzun müddət qeyri-sabit qalır. Bu, nitq tapşırığının şərtlərindən və mürəkkəbliyindən asılıdır. Söz ehtiyatının yığılma sürəti vacibdir.

Uşaqlarda nitqin inkişafının müxtəlif parametrlərinin normativ göstəriciləri hazırda kifayət qədər öyrənilməyib. Bu parametrləri müəyyən etmək çətindir.