Tibbi texnologiya daim inkişaf etdiyi üçün səhiyyənin gələcəyi elmi fantastika kimi irəliləyişlərlə doludur. Elmi fantastikada uzun müddət davam edən mövzu kiborqlaşma və ya insanların və texnologiyanın birləşməsidir. Bununla belə, tibbi texnologiyaların sürətli inkişafı səbəbindən bu, daha çox reallığa çevrilir. Bir çox əxlaqi, sosial və tibbi məsələlər diqqətimizi tələb edən kiborqlaşma anlayışı tərəfindən gündəmə gətirilir.

 

Bu fikirlər Nərimanov Tibb Mərkəzinin həkim-pediatrı Sevil Orucovanın "Tibbi texnologiyalardakı tərəqqilər: İnsanların kiborqlaşması və səhiyyənin gələcəyi" adlı elmi məqaləsində yer alıb.

 

Aztibb.az məqaləni təqdim edir:

 

Beyin-maşın interfeysləri (BMI) kiborqlaşmanın ən mühüm inkişaflarından biridir. BMI-lər insan beynini kompüterlər və ya süni əzalar da daxil olmaqla digər texnologiyalarla əlaqələndirən qurğulardır. Beyin məlumatlarını şərh edərək hərəkətə çevirərək fəaliyyət göstərirlər. Maşınlarla və ətrafımızdakı mühitlə qarşılıqlı əlaqəmiz bu texnologiya ilə tamamilə dəyişdirilə bilər. BMI-lər beyin və maşın arasında birbaşa əlaqə xətti təmin edərək, maşının daha təbii idarə olunmasını təmin edə bilər.

 

BMI-lər son illərdə uzun bir yol keçmişdir və iflic və ya digər motor əlilliyi olan insanlara protez əzalarını və ya digər köməkçi avadanlıqlarını idarə etməkdə kömək etmək üçün böyük potensiala malikdirlər. Ekzoskeletlər kiborqlaşma prosesində getdikcə daha çox istifadə edilən başqa bir texnologiyadır.

 

Ekzoskeletlər adlanan geyilə bilən qadjetlər insan bacarıqlarını əlavə etmək və ya təkmilləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Onlar tez-tez hərbçilər tərəfindən işə götürülsələr də, səhiyyədə istifadə üçün hazırlanırlar. Ekzoskeletlər hərəkətlilik problemi olan insanlara ayaq üstə dayanmaq və hərəkət etmək imkanı verməklə kömək edə bilər. Ekzoskeletlər iki növdə olur: güclü və enerjisiz.

 

Gücsüz ekzoskeletlər istifadəçinin hərəkətinə kömək etmək üçün xarici köməyə güvənirlər, lakin güclə işləyən ekzoskeletlər istifadəçinin gücünü artırmaq üçün mühərriklər və ya digər aktuatorlardan istifadə edirlər. Güclü ekzoskeletlər daha bahalı olsa da, onlar daha çox dəstək təklif edir və daha ciddi əlilliyi olanlara fayda verə bilər. Gücü olmayan ekzoskeletlər daha ucuzdur, lakin dəstək və yardım üçün daha az faydalıdır.

 

Səhiyyə sektorunda RFID (Radio Frequency Identification) texnologiyasının istifadəsi artmaqdadır. O, əvvəllər xəstənin dərman çatdırılmasının monitorinqindən tutmuş tibbi avadanlığın izlənməsinə qədər bir sıra səhiyyə kontekstlərində istifadə olunub və səhvləri azaltmaqla və provayderlə əlaqəni gücləndirməklə xəstənin təhlükəsizliyini artırmaq potensialına malikdir. Obyektləri müəyyən etmək və izləmək üçün radio dalğalarından istifadə edən RFID etiketləri dərinin altına implantasiya edilə və ya obyektlərə yapışdırıla bilər.

 

Səhiyyədə RFID istifadəsi, eyni zamanda, xəstənin məxfiliyi və məlumat təhlükəsizliyi, eləcə də texnologiyadan sui-istifadə və ya istismar ehtimalı ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olur. Hər hansı yeni texnologiyanın istifadəsini genişləndirməzdən əvvəl onun etik və təhlükəsiz tətbiqini təmin etmək üçün onun üstünlüklərini və mənfi cəhətlərini hərtərəfli ölçmək vacibdir. Bionik əllər, ayaq protezləri, retinal implantlar və koxlear implantlar kimi bionik texnologiyalarda irəliləyişlər nəticəsində tibbi texnologiya fiziki məhdudiyyətləri olan insanlara kömək etmək üçün uzun bir yol keçmişdir. Bu yeniliklər əlilliyi olan şəxslərin həyat keyfiyyətini xeyli yüksəltmiş və onlara daha müstəqil və xoşbəxt həyat sürməyə imkan vermişdir. Ekzoskeletlərin yaradılması, həmçinin hərəkətlilik məhdudiyyəti olanlara kömək etmək, onlara ayaq üstə durmaq və gəzmək imkanı vermək üçün əhəmiyyətli vədlər nümayiş etdirdi. Bu texnologiyalar hələ inkişaf mərhələsində olsa da, əlilliyi olan insanların həyatını yaxşılaşdırmaq üçün böyük vədlər verir və insanların kiborqlaşması istiqamətində mühüm addımdır.

 

Kiborqlaşmanın müəyyən üstünlükləri ola bilər, lakin həll edilməli olan çoxlu məsələlər də var. İnsanları və robotları birləşdirməyin mənəvi nəticələri əsas narahatlıqlardan biridir. İnsan olmağın nə demək olduğu və bədənimizə və beynimizə nə qədər nəzarət etdiyimizə dair suallar daha çox kiborqa bənzədikcə ortaya çıxır.

 

Çox bəyənilən televiziya proqramı olan "Qara Güzgü" bu mövzulardan bəzilərinə nəzər salıb. Epizodların birində bir xanım mərhum həyat yoldaşını beyninə onun şəxsiyyətini təqlid edən çip taxaraq onu “diriltmək” üçün ən müasir texnologiyadan istifadə etməyi seçir. Şüurun və şəxsiyyətin təbiəti ilə bağlı narahatlıqlar təcrübədən irəli gəlir. Fərqli epizodda qızının beyninə çip taxılan ana dünyanı övladının gözü ilə yaşaya bilər. Ana-qız əlaqəsi əvvəlcə nə qədər faydalı görünsə də, texnologiya nəticəsində nəticədə uğursuz olur. Bu hipotetik vəziyyətlər uydurma olmasına baxmayaraq, kiborqlaşma ilə gələ biləcək bəzi təhlükələri nümayiş etdirir. Biz əmin olmalıyıq ki, biz maşınlarla təhlükəsiz və mənəvi cəhətdən sağlam şəkildə inteqrasiya edirik.