Dünya üzrə çayların təxminən 80 faizində oksigen səviyyəsi azalıb və ciddi dəyişikliklər edilməzsə, bu tendensiya davam edəcək.

Aztibb.az xəbər verir ki, yeni tədqiqatın nəticələri “Science Advances” jurnalında dərc olunub.

1985–2023-cü illər arasında toplanmış peyk və iqlim məlumatları göstərir ki, dünyada 16 mindən çox çayda suda həll olunmuş oksigenin miqdarı azalır. Orta hesabla bu çaylar hər on ildən bir litr suya 0,045 milliqram oksigen itirir.

Suda həll olunmuş oksigen sualtı canlıların yaşaması üçün vacibdir. Onun azalması çay ekosistemlərini və bu su mənbələrindən asılı olan insan icmalarını ciddi təhlükə altına salır.

Bu nəticələr Çin Elmlər Akademiyasının ekoloqu Çi Quanın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu tərəfindən əldə edilib.

Alimlər son 40 il ərzində 3,4 milyon peyk görüntüsünü analiz edərək, çaylarda oksigen səviyyəsinin qlobal dəyişmə qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirib və müxtəlif iqlim ssenariləri üzrə proqnozlar hazırlayıblar.

Proqnozlara görə, əsrin sonuna qədər karbon emissiyaları hazırkı tempdə davam edərsə, Cənubi Amerikanın böyük hissəsində, Hindistanda, Arktikada və ABŞ-nin şərqində yerləşən çaylarda həll olunmuş oksigenin təxminən 10 faiz azalacağı gözlənilir.

Ən ciddi dəyişikliklər tropik çaylarda müşahidə olunub. Xüsusilə Hindistandakı Qanq və Cənubi Amerikadakı Amazon kimi çaylar daha sürətli oksigen itkisi ilə üzləşir. Qanq çayında oksigen itkisi qlobal orta göstəricidən 20 dəfə daha sürətlidir.

Alimlər bu nəticələrin gözlənilməz olduğunu bildirirlər. Əvvəllər daha çox yüksək enliklərdə yerləşən çayların təsirlənəcəyi düşünülürdü. Lakin tropik çaylar əvvəldən daha isti olduqları üçün onsuz da daha az oksigen saxlayır və hipoksiyaya daha yaxın vəziyyətdədirlər.

Tədqiqat göstərir ki, bir çox faktor bu prosesə təsir etsə də, ən mühüm amil iqlim dəyişikliyidir. İnsan fəaliyyəti nəticəsində baş verən qlobal istiləşmə suyun oksigen saxlama qabiliyyətini azaldır. Hesablamalara görə, bu amil çaylardakı oksigen azalmasının təxminən 63 faizinə səbəb olur.

Bunun əsas səbəbi suyun temperaturunun yüksəlməsidir. İsti suda oksigen daha az həll olur, çünki temperatur artdıqca su və oksigen molekullarının enerjisi yüksəlir və onların bir-birinə bağlanması zəifləyir.

Suda həll olunmuş oksigen suyun tərkibindəki adi oksigen atomlarından fərqlidir. Bu oksigen sualtı canlıların “nəfəs alması” üçün vacibdir və balıqlardan tutmuş planktona, bakteriyalara qədər bütün su ekosistemi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Oksigenin suya bağlılığı nisbətən zəifdir və temperaturda kiçik dəyişiklik belə onun sudan ayrılmasına səbəb ola bilər.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, son 40 ildə orta hesabla hər 0,1 milliqram/litr oksigen itkisi belə çay ekosistemlərində ciddi dəyişikliklərə yol açmaq üçün kifayətdir.

Su bitkiləri fotosintez vasitəsilə oksigen səviyyəsini artıra bilir, buna görə də sualtı bitkilər ekosistemlərin sağlamlığı üçün vacibdir. Eyni zamanda atmosferdən də suya oksigen daxil ola bilər — xüsusilə axar sular, şəlalələr və süni aerasiya sistemləri vasitəsilə.

Lakin bir çox çaylarda bəndlərin tikilməsi və güclü istilik dalğaları oksigen səviyyəsinin azalmasına səbəb olur. Su axınının zəifləməsi atmosferdən daxil olan oksigeni azaldır, istilik dalğaları isə oksigenin sudan daha tez “qaçmasına” gətirib çıxarır.

Suyun kimyəvi tərkibi də oksigenin miqdarına ciddi təsir göstərir. İnsan fəaliyyəti nəticəsində çaylarda suyun həcmi azalır, eyni zamanda duz, qida maddələri və üzvi birləşmələr kimi həll olunmuş maddələrin miqdarı artır. Bu da oksigenin suda qalma qabiliyyətini daha da zəiflədir.