“Nature Communications Biology” jurnalında dərc edilən tədqiqatda kofeinin yuxu zamanı beyinə göstərdiyi təsirin mexanizmləri süni intellekt və elektroensefaloqrafiya (EEQ) texnologiyalarının birləşdirilməsi ilə araşdırılıb. Monreal Universiteti (UdeM) və Kvebek Süni İntellekt İnstitutunun əməkdaşlığı çərçivəsində aparılan bu tədqiqat beynin “kritikliyi” adlanan funksional vəziyyətə kofeinin təsirini ilk dəfə empirik olaraq nümayiş etdirib.

Aztibb.az www.sciencedaily.com-a istinadla xəbər verir ki, araşdırma Universitetin Neyrologiya Laboratoriyasının tədqiqatçısı Filip Tolke və psixologiya üzrə professor Kərim Jerbinin rəhbərliyi ilə həyata keçirilib.

Tədqiqatda kofeinin beyindəki neyron siqnalların mürəkkəbliyini artırdığı və yuxu zamanı beynin kritik vəziyyətini dəyişdirdiyi göstərilir. Kritiklik, yəni beynin nizam və xaos arasında balanslı vəziyyəti həm informasiyanın emalı, həm də koqnitiv çeviklik baxımından optimal hesab olunur. Jerbinin sözlərinə görə, bu vəziyyət orkestrin sinxron ifasına bənzədilir: nə həddən artıq sakitlik, nə də nizamsız səs-küy yoxdur.

Kofeinin bu kritikliyi stimullaşdırması gündüz saatlarında diqqət və reaksiya üçün faydalı olsa da, gecə zamanı bu aktivlik beyin üçün bərpa proseslərinə maneə yarada bilər. Bu da yuxu keyfiyyətinin aşağı düşməsinə və nəticədə yaddaşın möhkəmlənməsi və idrakın yenilənməsində pozulmalara səbəb ola bilər.

Tədqiqatda 40 sağlam yetkin şəxs iştirak edib. Onların beyin fəaliyyətləri iki gecə ərzində qeydə alınıb: bir gecə yatmazdan əvvəl kofein qəbul edildiyi halda, digər gecə plasebo ilə müqayisəli şəraitdə olub. Tədqiqatçılar süni intellekt dəstəyi ilə elektroensefaloqram məlumatlarını analiz edərək kofeinin beynin neyron fəaliyyətinə necə təsir etdiyini araşdırıblar. Əldə edilən nəticələr göstərib ki, kofein beyin siqnallarının daha mürəkkəb və az proqnozlaşdırıla bilən hala gəlməsinə səbəb olur. Bu təsir xüsusilə sürətli göz hərəkəti olmayan yuxu fazasında – yaddaşın möhkəmlənməsi üçün əsas mərhələdə daha aydın görünür. Həmçinin, kofeinin teta və alfa dalğaları kimi dərin yuxu ilə əlaqəli beyin ritmlərini zəiflətdiyi, əvəzində beta dalğası aktivliyini artırdığı aşkar edilib. Bu dəyişikliklər yuxu zamanı belə, beynin daha az bərpaedici və daha aktiv vəziyyətdə qaldığını göstərir.

Araşdırma nəticələri kofeinin beyinə təsirinin yaşla dəyişdiyini də göstərib. 20–27 yaş arası gənc iştirakçılar 41–58 yaş arası orta yaşlılarla müqayisədə kofeinə daha güclü reaksiya göstərib. Bu fərq gənc beyinlərdə adenozin reseptorlarının daha yüksək sıxlığı ilə əlaqələndirilir. Kofein bu reseptorları bloklayaraq oyaqlığı artırır, lakin yaşlandıqca reseptor sıxlığı azaldığından təsir də zəifləyir.

Tədqiqat göstərir ki, kofeinin yuxuya və beyin fəaliyyətinə təsiri sadəcə oyaqlıq vəziyyəti ilə məhdudlaşmır, həm də beyin dinamikasını və regenerativ prosesləri dərin şəkildə dəyişdirə bilir. Bu təsirlərin yaşa və fərdi xüsusiyyətlərə görə dəyişməsi, kofein istehlakına dair fərdiləşdirilmiş tövsiyələrin hazırlanmasının zəruriliyini ortaya qoyur.

Tədqiqatçılar bu sahədə əlavə işlərin aparılmasının, xüsusilə də bu sinir dəyişikliklərinin koqnitiv sağlamlıq və gündəlik fəaliyyətə təsirinin daha dərindən öyrənilməsinin vacibliyini vurğulayırlar.